A Fraga dos Mouros

A Cela do Xurés, aldea entre penedos

2012-02-14T23:28:00.000+01:00

"¡Qué triste está a aldea,
que triste é que sola!
A terra sin frutos, a feira sin xente,
sin brazos o campo,
sin nenos á escola,
sin sol o hourizonte, sin fror a semente!

A pedra y-as nubes
a sembra arrasando,
agoiran un ano de fame sombría;
sin pan os labregos,
nin herba pr'o gando,
¿qué vay á ser d'éles n'a crua invernía?

Manadas famentas
de lobos montesos
baixaron d 'as chouzas n'a noite calada.
e, postos en ringla,
c'os ollos acesos
acenan d'os probes pr'a porta pechada..."

Manuel Curros Enríquez, Aires da miña terra

A Cela sitúase no alto da Serra do Xurés ou Baixa Limia

Nas faldras da rochosa Serra do Xurés, existe un pequeno lugar pouco coñecido, que recibe o nome de A Cela, e cuia principal singularidade está en que conserva unha impresionante mostra da arquitectura popular galega. Nos nosos días, esta pequena aldea que fica entre xigantescos penedos, amósase solitaria e abandonada a case mil metros de altitude. Só uns poucos fogares aínda seguen a abafar o val co fume das súas lareiras. Non é doado resistir nestas duras e solitarias serras, pois a neve e as xeadas dificultan e distancian este pequeno lugar do resto do mundo. As noites enloitan as corredoiras rochosas da aldea, e os lobos comezan a asexar o lugar, na procura dunha presa doada que mate a fame. O silencio apodérase do pequeno lugar da Cela, e o arume das lareiras lémbranos os frios invernos e as neves. Unha vez que deixamos atrás a pequena capeliña, adentrámonos de cheo a ollar as intricadas corredoiras que se intúen entre as xigantescas penas que semellan impresionantes monumentos da natureza.

As casas e galpóns adáptanse prefectamente ó rochoso chán

Estas moles graníticas son as protagonistas desta fermosa paraxe natural, e constitúen para os veciños unha parte fundamental da súa identidade. A frondosa paisaxe agasállanos coa presenza de numerosas especies autóctonas e mediterráneas, entre as que cabe destacar, os carballos, os loureiros, vimbieiros, abeleiras, bidueiros, e tamén as especies mediterráneas coma os madroños, as sobreiras e as enciñeiras. As pequenas hortas aparecen ateigadas de grelos, coleiros, repolos, e todo tipo de legumes e hortalizas. Todos estes pequenos minifundios constitúen a parte máis fundamental da alimentación dos veciños. Ao redor das mesmas, ollamos a división exercida polas xigantescas penas, que á súa vez serven de acomodo para as alongadas e rexas viñas. As ringleiras de vimbio amosan os seus fornidos e centenarios pés, e todo o seu esplendor amarelo tingue de fermosura e cor as prácidas e frondosas campiñas do lugar. Seguindo os vieiros suxeridos na rocha, aparecen ante nós pezas de antigas labouras de canteiros nos muros e cercados.

Hórreo ou "canasto" baleiro no lugar da Cela

A aldea está conformada por un conxunto de fogares e hortas a distintos niveis, soportados por grandes muros de pedra. Sen embargo, o aspecto máis singular de A Cela é a habilidade para construíren fogares totalmente adaptados a este esgrevio terreo. A maior parte das vivendas e cortellos sen vida que se atopan na aldea erguéronse sobre as propias moles de granito, converténdoas en parte dos seus propios muros e cimentos. As casas máis antigas, amosan unha planta baixa cun único recinto interior, onde antano convivían persoas e gando, separadas tan só por un valo de madeira. Máis adiante, engadíronse as plantas superiores, destinando a baixa ás cortes, e a superior á vivenda familiar. Algunhas casas contan cunha solaina de madeira cun estreito corredor exterior, orientado ó amencer. Outras moitas vivendas son de forma circular e vanse adaptando ás estreitas corredoiras. Algunhas mesmo teñen a porta escavada na propia rocha. Unha gran eira, situada no centro da aldea, fálanos de tempos mellores, nos que a prosperidade enchía de gran os "canastos" ou cabaceiras, e de viño as adegas da Serra. Hoxe, os hórreos baleiros móstrannos os esqueletes de madeira que xa non sosteñen tella algunha. Están construidos con piares de pedra e as paredes de madeira. Dalgúns cabazos somentes quedan os pés, e os madeiros fican carcomidos. Os marcos aínda sobreviven nas xanelas dos muros das vivendas abandonadas, namentres as hedras asolagan as solainas.

A Cela pode estar situada nunha antiga canteira

Os viñedos invaden os fogares sen vida, entre o musgo e a humidade que se adentra no val. Unha fonte xurde dunha fenda entre dúas xigantescas penas, para logo atravesar as prósperas ladeiras en dirección ó corazón do profundo val. Algún que outro fogar sen teito, amosa aínda antigos lavadoiros e pedras traballadas con moita experiencia e sabedoría. Agora fican, tamén, baixo o verde manto de musgo e o asedio constante das hedras. A Cela debeu ser, dende sempre, un verxel no medio desta dura e rochosa Serra do Xurés, mais hai que pagar o prezo da soidade para vivir nun lugar tan fermoso e inóspito coma este.

A pesares de que na parte superior aínda se albisca algo de vida, pouco máis dunha ducia de veciños logra resistir nesta paraxe tan esquecida coma descoñecida. Algúns contan que na Cela naceu San Rosendo, bispo e abade que fundou varios mosteiros coma o de San Salvador de Celanova, cuio nome semella levar na lembranza a fronteiriza aldea nai do seu fundador. Somentes os vellos se resisten a saír da Cela, os seus recordos, a súa vida, fican alí, a carón das numerosas e impresionantes rochas que, nas noites de invernía, serven de atalaia para os numerosos e merodeadores lobos. Que as hedras non asolaguen as solainas da esquecida aldea da Cela, no alto das fronteirizas e rochosas ladeiras do Xurés!

Os dolmes do Val da Soneira

2012-02-11T02:57:00.001+01:00

"Donde fixemos fogueiras
os carrascos nacerán,
e no dolmen en que'ibámos
de noite a sacrificar,
criáranse herbas e toxos
y-os mouchos aniñarán...
Cobrirán silvas y-adreiras
as pedras do noso lar,
e sobr'as mámoas dos mortos
xente allea pasará..."

Arcebispo Lago, O Derradeiro Celta

Pedra Cuberta

Atravesámo-las saias do fértil Val da Soneira tralas pisadas dos máis antergos, poboadores ancestrais da nosa terra. Entre os nosos obxectivos atopábase o de procurar esas xoias herdadas dende tempos inmemoriais, para comprender e fitar de preto os vestixios dos antano habitantes dos comezos da historia do noso País.

Namentres nos adentramos neste húmido val, ollamos as prácidas pradeiras de cores verdescentes, repletas de pastizais e leiras traballadas, coma noutrora tamén traballaron os antergos.

A vida nos tempos remotos da nosa vella historia transcorría parella ás actividades gandeiras e agrícolas. Cando se comezaron a traballar as terras, aquelas primitivas comunidades neolíticas, estableceron os primeiros poboados estables. Vivían en tribos con crenzas ancestrais que falaban dos poderes da nai terra, e no poder das pedras coma portas ó alén, na converxencia coa mesma natureza. Por iso, namentres os vivos habitaban en cabanas de arxila e ramallos, os mortos xacían baixo a sombra de xigantescos monumentos de pedra. Isto acontecía fai nada máis e nada menos que seis mil anos.

Pedra Cuberta

O primeiro vestixio que atopamos nesta ruta, fica nun pequeno eucaliptal a carón da aldea de Arxomil, na parroquia de Treos (Vimianzo). Georg e Vera Leisner foron os primeiros investigadores que divulgaron, alá polos anos trinta, a existencia deste impoñente dolmen, construido no cuarto milenio antes de Cristo. Estamos a falar dun dos exemplos máis senlleiros do Megalitismo europeo.

O dolmen de Pedra Cuberta

Os seus afiados e vertixinosos ortóstatos érguense case dous metros sobre o chan, conformando un corredor de case sete metros de lonxitude. Adentrámonos nas entrañas da antiga cámara funeraria para poder ollar de preto unha das principais características que fan de Pedra Cuberta, unha referencia en todo o continente: Os derradeiros trazos das primeiras pinturas feitas polos primeiros galegos orixinarios. Algúns contan que a capa base desta arte rupestre estaba conformada por caolín, de gran abundancia nestas terras. Coas súas rudas mans debuxaban formas xeométricas, motivos decorativos, e mesmo deidades primitivas. Empregaban pinturas fabricadas con productos extraidos da natureza, coma os óxidos de ferro para lograr tons vermellos e o carbón para as tonalidades escuras. Contan que ata se empregaba o ovo para darlle corpo ós tintes. Na actualidade, estas vellas herdanzas fican asulagadas polos liques e musgos, mais aínda se poden vislumbrar as primitivas liñas dun trazo irregular pero metódico. Dende o lonxe, as súas xigantescas laxas semellan unllas de pedra que xurden do corazón mesmo da terra.

Mais a lenda negra que se agocha baixo a sombra do paso do tempo, quedou gravado na propia superficie da pedra, coma unha tatuaxe irreparable que degradou o seu estado. A golpe de barreno, rebentaron a vella tumba. Pero o sacrilexio non remata alí: a anta, que debeu ser de dimensións impoñentes, fica desaparecida, nementres o monumento segue a coñecerse como Pedra Cuberta.

Pedra Moura

O dolmen de Pedra Moura

O nome das Mouras sempre está presente nas vellas lendas que aínda se conservan baixo as antas rochosas. Nestes falares dos vellos, os antergos dolmes eran covas nas que habitaban os espíritos dos mouros, é dicir, dos primitivos antepasados; o xerme da nosa raza. De camiño a esta xoia do Neolítico, sentimos a humidade que aflora das profundidades do Val da Soneira. Nestas terras bendecidas, o home segue a cultivar o seu propio sustento, mantendo estoutra herdanza milenaria. As vacas pacen nuns outeiros cubertos de herba mesta. É precisamente nun destes prados, na parroquia de Serramo (Vimianzo), onde albiscamos á fin un dos dolmes máis xeitosos deste percorrido.

O megalito de Pedra Moura atópase no medio dunha antiga mámoa que cubría e protexía esta tumba colectiva, que acada uns quince metros de diámetro. A súa recollida forma, semellante a un profundo coveiro, permitiu conservar parte das pinturas que se agochan baixo as súas laxas, na entrada do pequeno e intricado corredor. Abandonamos este fermoso dolmen na procura da seguinte parada deste roteiro dos megalitos.

Os vellos labregos traballan baio a dura luz do sol de inverno, agoirando choiva. No medio das extensas pradeiras e labradíos, poden vislumbrarse xigantescas pedras erosionadas polos elementos, e das que os antepasados aproveitaron parte das mesmas para construiren unhas tumbas destinadas a perdurar ó longo dos séculos.

Os restos do Dolmen Pedra da Lebre

Pedra da Lebre

Resulta moi lamentable observar o entorno do dolmen da Pedra da Lebre. Os resquicios da necrópole fican inmersos baixo a sombra dun eucaliptal e asediado pola maleza. Pouco se pode observar, máis que a desolación e o abandono que ningunha destas sagradas pedras se merece. Mais no medio da ruína, un pequeno acivro, xurde do ventre da vella cámara poligonal, coma se os espíritos dos mouros obraran un feitizo. Deixamos as ruínas da Pedra da Lebre e collemos rumbo cara as terras de Baíñas, no Concello de Vimianzo, onde se atopan varios dolmes, entre os cales destaca un dos conxuntos máis monumentais entre os megalitos galegos.

Pedra da Arca

Debemos avanzar varios centos de metros por unha pista forestal para albiscar, no alto dun prado, a xoia final deste percorrido. A Pedra da Arca semella agochada nun pequeno coveiro, polo que dende lonxe non se aprecian as desproporcionadas dimensións que ostenta. Cando nos achegamos, descubrimos unha soberbia anta de cinco metros de longo por uns tres e medio de ancho.

Dolmen de Pedra da Arca

Calcúlase que debe pesar unhas doce toneladas. Ollamos esta proeza, imaxinando como puido ser posible que uns poboadores tan primitivos e sen medios, puideran realizar esforzos sobrehumanos para ergueren estas pedras, unhas derriba das outras.

Amosa unha cámara poligonal cun corredor duns sete metros e medio de lonxitude. Baixo as súas portentosas laxas, os derradeiros resquicios das pinturas néganse a desaparecer.

Os feros corvos do Xallas seguen a pousarse enriba das vellas e inmensas antas, e a sobrevoar ceibes os dominios dos antergos. As vacas seguen a deitarse á sombra dos megalitos, coa paz da Soneira e coa maxia dos mouros. Que non afundan nunca os primitivos tintes que aínda sobreviven baixo a sombra das antas do Val da Soneira!

Seguindo os miliarios da Via Nova

2012-02-04T23:29:00.000+01:00

“O teu camiño sonoro baixo a ponte sobre o rio, agarda-me
co seu silente ser.
A luz despertada e aqui, no meu andar agardo, na via romana”.
Cesáreo Sánchez, A Escrita do Silencio

Ponte romana sobre o Bibei, na Via Nova

Foron moitos os camiños que percorreron o chan galego ó longo da nosa extensa historia, vieiros que encamiñaban a infinitos destinos. Os romanos foron os primeiros en establecer unha gran rede viaria para comunicar os núcleos de poboación máis importantes. O conxunto destas vías de alta capacidade, e preparadas para o tráfico rodado, recibía o nome de Cursus Publicus. No ano 80 d.C, un novo ramal viña a sumarse ós que unían Lucus con Bracara, e Asturica con Lucus. A Vía XVIII, coñecida como Via Nova, unía Asturica con Bracara, atravesando 215 millas; uns trescentos quilómetros. A vía atravesaba terras lusas, galegas e leonesas, e constituíu un impulso fundamental para a vertebración territorial da Gallaecia romana.

Miliarios en Ponte Bibei

A Ponte Bibei

A construción desta importante infraestrutura, constituíu un gran esforzo e foi un dos meirandes logros da enxeñaría civil da época. Unha boa mostra vémola na ponte sobre o Bibei, en terras de Valdeorras, a ponte romana mellor conservada do chan galego. Foi erixida por orde do Emperador Traxano, a comezos do século II d.C. Ó seu carón, aínda se conservan os vellos miliarios que lembran a inauguración, e a posterior reconstrución da ponte por diversos funcionarios públicos da época. Conta con tres arcos de medio punto, de diferentes formas e tamaños, e uns rexos pés de planta rectangular apuntada augas arriba de forma triangular. A ponte, duns setenta e cinco metros de lonxitude e vinte e tres de altitude, permitíalle á Via Nova salvar os desniveis dos vales do Bibei, para adentrarse nas prósperas Terras do Ouro.

A Mansio Aquis Originis

As ruinas da Mansio Aquis Originis

Multitude de soldados das poderosas lexións do Imperio percorreron estes vieiros para impoñer orde nas terras galegas. Por esa razón, o Imperio mandou construír campamentos militares coma o de Aquis Querquennis.

Nembargantes, pronto comezaron a chegar viaxeiros de todo tipo e tódalas partes do Imperio: trotamundos, homes de negocios, inmigrantes, foraxidos, e todo tipo de aventureiros arrastrados ata aquí pola sonada febre do ouro.

Os fachendosos patricios descansaban os seus corpos, cansados da viaxe, nas diversas mansións que, ó longo da vía, funcionaban de refuxio ou pousada. Un exemplo senlleiro atopámolo, xa en terras do Xurés, e unhas millas despois do Santuario de Santa Comba de Bande, na Mansio Aquis Originis. A carón do Río Caldo e da impetuosa Fervenza da Corga de Fecha, e ós pés da Vía Nova, aínda quedan restos dunha antiga estación termal, que pode ser a Mansio Aquis Originis citada polos antigos.

Miliario no Xurés

Inmersa nunha fraga, conta con dous ámbitos funcionais que datan dos séculos III a V d.C: unha estación termal e un ambiente de cociña. Os vellos patricios paraban para curar as feridas da viaxe e repousar os seus corpos nas termas do río Caldo.

As mesas estarían repletas dos mellores produtos da serra, e os viaxeiros, dende tódalas partes do mundo, entrelazarían alí os seus camiños. As estancias contiñan diferentes ambientes e temperaturas. Téñense atopados alí restos dun antigo culto ás ninfas, polo que se pensa que estas augas puideron ser consideradas sagradas.

Os miliarios

Miliarios na Ponte Nova, no Xurés

En poucos lugares poden verse aínda as pedras do pavimento desta antiga pero importante arteria romana. Un deses poucos sitios é preto de Portela de Homem, onde a vía cruza a raia de Portugal. Alí atópase unha anterga área recreativa coñecida como Ponte Nova. Podemos ollala nun estado fabuloso, a carón dos vellos pero ergueitos miliarios. Estes monolitos servían para informar ó viaxeiro, indicando as distancias en millas. Tamén eran usados para nomear e lembrar ós antigos emperadores que daban orde de construír estas vías. O primeiro deles foi Tito, seguido por outros da dinastía Flavia. Na Via Nova galega téñense atopado 116 miliarios dos 300 que hai en toda a Península.

Cando o mundo cambiou, a vella vía deixou de ser percorrida polos antigos camiñantes. A soidade e a maleza apoderáronse das súas pedras, coma pechando un vello capítulo do pasado, cando tódolos camiños conducían á Terra do Ouro. Que o tempo abra novos camiños para novas xentes e destinos, na procura de soños e de liberdades!

As vellas vinganzas do Castelo de Castro Caldelas

2012-02-04T00:43:00.000+01:00

E do castelo que s'ergue
Sobre del, ben adornado,
Cos seus adárves e torres,
Todo ô redor almenados:
Ou Castro, ben se conoce,
Que naceches desleirado,
Entre soldados é muros,
E calabozos é escravos!
Eduardo Pondal, “O Bardo”, Queixumes dos pinos

As poderosas torres de Castro Caldelas

Era unha noite escura e bretemosa nas altas terras de Caldelas. O frío ascendía polas ladeiras do Sil e invadía co seu bafo aldeas e fragas. Os sentinelas, mentres tanto, adormecían nas troneiras das xigantescas torres da fortaleza dos Fernández de Castro, cabeza dun pequeno imperio feudal que dominaba parte das terras fronteirizas entre Lugo e Ourense, ós pés das maxestosas serras de Queixa e San Mamede. Don Pedro, mordomo real, recibe as terras da man do monarca, en pago polos seus servizos. Alí, no alto dun impenetrable outeiro que dominaba o val, o vello patriarca ergueu o castelo de Castro Caldelas, onde xa o fixeran moito antes castrexos e romanos. Era un alto que vixiaba dende antano a antiga Vía Nuova, que enlazaba Braga con Astorga. Alí foi ergueita a fortaleza. Pero o soño de Don Pedro custou suor e bágoas: os campesiños e labregos foron avasalados con impostos abusivos.

Mentres o pobo chan sufría calamidades e miseria, a liñaxe dos Castro semellaba vivir tempos gloriosos. A Torre da Homenaxe, o torreón máis antigo de todos os que compoñen a fortaleza, albergaba entre os seus muros ós cortesáns e servos que ficaban preto do señor. Os garridos cabaleiros chegaban triunfantes e atravesaban as portas do castelo para mostrar os seus modos e encantos ante as damas do castelo. Na casa pacega, os señores administraban os seus bens e disfrutaban dos seus privilexios. No patio privado, á sombra do muro defensivo e da Torre da Homenaxe, un reloxo de sol marcaba o ritmo das idades do home, por medio de catro faces que as representaban. No corazón estratéxico do castelo, un profundo pozo abastecía de auga ós habitantes do castelo e ós seus animais; un intelixente xeito de garantírense o subministro deste recurso fundamental.

O reloxo da torre domina o val

Os vasalos estaban fartos da soberbia dos señores e do xugo ó que os sometían. Por iso, aquela noite bretemosa ninguén avisou ós sentinelas da presenza de pequenos fachos que se adentraban polo val. Enrique de Trastámara, doente polo apoio dos Fernández de Castro ó seu inimigo Pedro I, ordenou ás súas tropas a toma da vella fortaleza de Castro Caldelas, bastión do señorío. Un cerco de lumeiradas perturbou o plácido sono dos vixías, que deron a voz de alarma; o castelo estaba sendo sitiado. O vello Don Pedro saíu dos seus apousentos aterrado e ollou por riba das altas almeas como os seus homes comezaban a perder a batalla. Os inimigos estaban xa a derrubar as portas e penetrando triunfantes nos dominios da fortaleza. Aquela noite, Enrique de Trastámara expulsou das súas terras ós Señores de Castro, ante as olladas cheas de xenreira dos seus antigos vasalos. Pouco despois, Enrique II, xa como Rei, ofreceulle á neta de Don Pedro a posibilidade de recuperar o castelo, se a cambio casaba cun sobriño seu. E así foi. Mais pouco durou o seu dominio: unha noite de 1467, o castelo volveu ser asediado, desta volta polos temidos irmandiños. Baixo os berros de “Abaixo os señoríos!”, os vasalos tomaban por asalto e destruían os vestixios enferruxados da nobreza pacega.

A vila de Castro Caldelas

Cando o Conde de Lemos recuperou o castelo, obrigou ós veciños de Caldelas a reconstruílo de novo. Aquel amencer, o poderoso Conde berraba dende o alto da Torre: “Vós a tirastes, vós habédela erguer!”.

O vello fortín foi reconstruído pouco despois coma unha residencia pacega, que acabou en mans da Casa de Alba. Durante a Guerra da Independencia, o castelo viviu a súa derradeira batalla cando o Xeneral Marchand incendiou a vila como represalia polo ataque dos caldelaos ó rexemento francés.

Hoxe, somentes unha catapulta enferruxada defende o castelo, soñando cos vellos combates doutrora. A meirande parte das súas murallas aínda seguen en pé, e a vella Torre da Homenaxe, segue a dominar os confíns dos vales das Terras de Caldelas. Que non esvaeza a historia adurmiñada baixo os muros do vello castelo dos Fernández de Castro!

O Navia en terras de Burón

2012-01-29T00:09:00.000+01:00

Un inverno longo coma un parto.
Unha viúva. Un vello. Un tolo.
Unha xeada amoreada vinte días.
Unha porta pechada ás once da mañá.
Un fatado de cais de romaría…
Un neno. Unha vaca. Un pranto.
Un pescador ca cesta ó lombo.
Un burro tirando dun arado.
Unha estrada retorta. Un paporroibo.
Un neno. Unha vaca. Un pranto.
Un encoro que ha de vir unha noite.
Unhos veciños armados de berros.
Unhos políticos decidindo dende lonxe.
Un neno. Unha vaca. Un pranto.
Un agora de vellos e de mortos.
De esquecemento e de abandono.
Un porvir negro como un corvo…
Un neno. Unha vaca. Un pranto.
Navia. Un pobo. O meu pobo
Toño Núñez, Navia nai.

As vacas seguen a pacer nas ribeiras do Navia

Remexendo nos arquivos da Fraga, achei esta vella foto dunha viaxe que fixeramos noutrora ós confíns das terras lucenses. De súpeto voltaron á miña memoria as lembranzas daquela fatigada incursión nas fronteirizas terras da Comarca de Burón. Foi unha dura e fría mañá de inverno cando atravesamos os húmidos vales da Fonsagrada para dirixirnos ás vellas aldeas que se espallan por antre os cantís, de camiño á Negueira de Muñiz. Trátase dunha terra de fronteira, que penetra de cheo en territorio Astur, e que fica presidida polo caudaloso Río Navia e os seus afluentes, entre os que cabe destacar o Ibias, o Carbonel ou o Llouredo.

A riqueza do río

O Río Navia esténdese ó longo de máis dun cento de quilómetros, entre terras galegas e asturianas. Nace ós pés do sacro Cebreiro, na aldea de Busbullán, para atravesar de cheo os Ancares e buscar a sombra e darlle nome á vella ponte de Navia de Suarna. Xa con abondoso caudal, de máis de dous mil metros cúbicos por segundo, baixa polas esgrevias montañas da Fonsagrada, con cumios coma o de Chaos, Moural e Busbeirón, que sobrepasan os mil metros de altitude. O seu estenso curso atravesa, tamén, numerosos concejos asturianos, coma o de Ibias, e Grandas de Salime, para morrer en augas cántabras, na ría que leva o seu nome.

Arquitectura popular

Nestas altas terras da dura montaña oriental, o clima resulta extremo, propio das altas cumes galegas. Nas ladeiras podemos atopar numerosas especies de matogueiras coma o breixo e a carrasca, que predomina nos altos cumes onde é difícil atopar a sombra dunha árbore. Nos ventres dos profundos vales milenarios, escavado na lousa e no xisto, desenrólase unha gran riqueza arbórea, na que predominan os castiñeiros, carballos, bidueiros e nogueiras. A variedade do relevo e a constante condensación da auga do río e das ladeiras, fan que as concas dos ríos e das aldeas se cubran de néboa nos amenceres da montaña. As poboacións das ladeiras máis elevadas reciben, pola contra, o impacto de cheo da luz solar. Esta variedade fai que existan multitude de microclimas entre aldeas limítrofes.

As traxedias das ribeiras do Navia

A soidade pálpase nas aldeas de Burón

As ribeiras do Navia foron habitadas dende fai milleiros de anos polos nosos antergos, que dende sempre se adicaron a sacar proveito da enorme riqueza destas nutridas terras e das súas augas. A importancia deste caudaloso río reside, en parte, no seu nome. Hai quen asegura que provén da deusa galaica Nabia, que residía nas augas e nos ríos. Outros tamén afirman que deriva da anterga verba indoeuropea, Naus, facendo referencia á súa condición de navegable, polo seu gran caudal; porén é o máis caudaloso da vertente cantábrica.

O Navia agocha tras de si as vellas traxedias da súa historia. Unha mañá de 1948, o ruxido da demoledora maquinaria dos megalómanos de antonte, irrompeu nas terras de Burón para devastar o terreo e guillotinar o caudaloso curso do río. O murmurio da conmoción entre os veciños aínda parece escoitarse entre estas fragas solitarias, os berros da resistencia e os laios das despedidas. As primeiras fuxidas dos veciños, impávidos ante a falta de comunicación co municipio, -asolagado pola presa, falto de pontes e de indemnizacións-, tiñan como destino a Terra Chá, afastados das vertixinosas ladeiras da súa terra natal. No corazón da chaira lucense fundaron colonias como as de Arneiro e Viega do Pumar, e semella que levaron algo máis que lembranzas nas súas maletas, levaron a súa arquitectura tradicional e a estrutura dos fogares de seus pais. Alí comezaron unha nova vida, logo de que lle guindaran a liberdade e o fogar.

Os hórreos do Burón

Pero algo quedou das vellas loitas: nos anos setenta, a Negueira de Muñiz foi escenario dunha experiencia pioneira a prol da liberdade. A comuna de Foxo era un grupo de persoas chegadas de diversos lugares para asentárense nos fogares sen vida que aínda gardaban recordos dos seus antigos habitantes. Baixo estes teitos comezaron unha nova vida. Moitos deles aínda seguen alí, alentándose do bafo das ladeiras e disfrutando da liberdade establecida nesta vella comunidade.

Despois da catastrófica construción do Encoro de Salime, as terras de Negueira sufriron un despoboamento masivo, quedando somentes uns poucos centos de veciños. Hoxe, séguense a adicar coma sempre a cultivar as terras dos seus antergos, e a criar a mellor vaca galega. A pesca, a caza, a recolección de cogumelos, e outras actividades relacionadas co agro e co monte, constitúen a rutina diaria destes veciños esquecidos das nosas fronteiras. As cabaceiras de madeira, empregadas para garda-lo gran e outros múltiples usos, forman parte da paisaxe, mais a ruína e o esquecemento comezan a apoderarse de moitos destes vales.

Deixamos atrás estas farturentas aldeas onde non pode faltar na mesa o butelo, un dos pratos máis singulares da cociña tradicional galega.

Que o Navia non afunda as vellas lendas nin os recordos de fuxidas, nestas aldeas da fronteira!

O Mosteiro de Oia e os artilleiros da fe

2012-01-28T01:20:00.000+01:00

“A Oia pode chegarse por terra e por mar,
por camiños que nunca máis se esquecen,
ben se veña desde Vigo,
ou ben se proceda do Miño Baixo,
deixando ás nósas costas as terras que o río domina,
os socalcos onde coce o albariño,
os piñeirais, os prados e os outeiros, os vales”.

Xosé L. Franco Grande

O fero Atlántico reventaba a súa furia contra os cons da pequeña enseada aquela mañá de 1624. Oa vixías alertan da presenza de experimentados navíos, de orixe descoñecido, que se achegaban ata aquelas terras para saquear a riqueza ben gardada dos monxes. A desesperación extendeuse polos claustros, e somentes quedaba loitar. O vello abade fixo soar as badaladas, rompendo a tranquilidade do vello mosteiro de Santa María a Real de Oia. Os monxes trocaron os seus rezos polos berros de combate, e sacaron os canóns ás ordes de Frei Anselmo, un monxe que noutros tempos fora un curtido capitán nas batallas de Flandres. O mosteiro converteuse entón nunha auténtica batería costeira, que repeleu con éxito o asalto de cinco navíos turcos, que buscaban rapiñar as aldeas da costa de Oia. Dende aquela, os reis comezaron a enviar cargamentos de armas para facer responsables a estes monxes guerreiros de defender o seu imperio feudal. Pero non foi a súa única fazaña. Este mosteiro foi tamén refuxio de fuxidos barcos portugueses e ingleses, que a cambio da protección exercida polos oxidados canóns da abadía, agasaballan ós monxes con novas pezas de artillería.

A riqueza que creou este mosteiro na súa contorna, foi posible grazas á habilidade e sabedoría dos monxes, que coas súas propias mans introduciron a cría do cabalo ceivo, polo que, ademáis de defenderen durante séculos esta costa, tamén se lles pode considerar os precursores da milenaria rapa das bestas.

Pero xa non se escoitan os estoupidos dos canóns, nin os berros de combate dos aguerridos artilleiros da fe. Os pasos dos antigos habitantes xa non resoan polos claustros, os liques invaden sen piedade as vellas pedras, e somentes quedan as lembranzas daquelas vellas batallas. Mais a historia do mosteiro de Oia deixou en herdanza un rico patrimonio artístico, que ten as súas orixes no séculos XI. Cando chegamos ante a súa impoñente fachada renacentista, observamos que olla ó mar con desafío, sempre alerta ante os ataques que hoxe xa non recibe. O seu campanario, érguese sobre a pequeña baía onde os derrubados peiraos fálannos da prosperidade comercial que viviu noutros tempos. No interior, as estancias revelan restos do seu pasado medieval, anacos da antiga prosperidade, da que hoxe somentes quedan frescos ateigados de humidade. Os rexos contrafortes de Santa María a Real de Oia despídennos, entre o mar e a montaña, destas limítrofes terras de viños e combates. Que non morran as lendas de vellas loitas, e de fe!

Ourense das pontes e das Burgas

2012-01-20T23:42:00.000+01:00

Dicir Ourense, dicir melancolía
de auga no cristal das rúas,
ou traxe de nostalxia no pasear
do asfalto e das pedras mornas.

Dicir Ourense, dicir licor café
no relanzo da noite,
é aventurarnos nos desfeitos cotiáns
que agoiran convivencia de días encontrados
no espertar das pontes.

Dicir Ourense
é dicir arteria, ou espirais de prata
no rincón do viño.

Dicir despois ourensán,
categoría de homes circunscritos
a un tempo e a un pasado,
a un ouvear de meigas vencelladas
coa rúa do Villar ou do Progreso.

Dicir,
matinar en Ourense
é unha metáfora
unha lembranza perdida
no bébedo soño dos ausentes.

Francisco X. Fernández Naval. Oira

Posto do mercado matinal de Ourense

Chegamos a Ourense cando aínda comezaba a alborexar, e a brétema acumulábase en torno ás ribeiras do histórico Miño. Ó longo dos séculos, o home foi construindo multitude de pontes coas que atravesar o río. Por iso, a historia de Ourense está rexistrada nas súas pontes. Dende a dúas veces milenaria Ponte Vella, que foi construida polos romanos e reformada na Idade Media; ata a ultramoderna Ponte do Milenio, erixida no ano 2001. Tamén a chegada do esperanzador ferrocaril que cantara Curros, está representada no Viaducto do tren. Hoxe en día, Ourense é unha próspera cidade adurmiñada nos vales do Miño, coma o estivo dende a noite dos séculos. Conta cunha poboación de máis de cen mil habitantes, grazas á constante chegada de numerosas persoas das vilas e aldeas da contorna nas últimas décadas.

Camiñamos polas súas empedradas rúas, contemplando o lene espertar da vella cidade das Burgas. A xente comeza a ocupar as prazas e alamedas coa vida e o trafego habituais, mais algo chamou de súpeto a nosa atención: as mulleres das aldeas ocupan un mercado en pleno centro da cidade, ofertando os mellores productos da terra. As tradicionais ristras de cebolas e allos embelecen a multitude de postos que nos recibe neste paradiso cheo de cestos rebosantes de todo tipo de agasallos da natureza. Dende as noces, améndoas ou abelás das centenarias árbores, ata as mellores hortalizas e legumes: repolos, leitugas, acelgas, coles, pementos, tomates, xudías ou cenouras. Tamén outros moitos tesouros gastronómicos de gran arraigo, coma os queixos, o pan de Cea, os ovos da casa, ou a escura mel da montaña ourensá. As experimentadas vendedoras abórdannos para ofrecernos a ampla e apetitosa variedade de productos das súas hortas. Decidimos facer unha parada para sumerxirnos na interesante e acolledora conversa destes mulleres cheas de vida e sabedoría. As súas verbas falábannos da beleza destas terras e da fachenda que os ourensáns sinten polo seu.

Despedímonos silandeiros desta praza de destinos e rutinas, de cores e recendos para adentrármonos de cheo nas quentes e milagreiras augas do símbolo por excelencia desta cidade.

Os fieis ourensáns seguen a acodir como dende
antano ás vellas Burgas

Augas de fe

A presenza destas augas máxicas, e a Ponte Vella, constitúen as orixes de Ourense, e son por iso mesmo os seus grandes símbolos. Non en van, esta anterga urbe galega de orixe romana recibe o nome de "Cidade das Burgas". Xa nos tempos antigos, o ouro foi obxecto da cobiza de diferentes pobos. De feito, os romanos bautizárona como "Auriense", A Dourada. Os restos atopados ó pé das Burgas fálannos dunha dama galaicorromana chamada Calpurnia, que levaba a cabo ofrendas a estas augas máxicas. É unha proba da fé que os ourensán despositaron dende sempre nas súas Burgas. Moitas son as persoas que acoden, como unha vella rutina, a estes dous caños de auga fervente. A caldeira subterránea fai emerxer un caudal de trescentos litros por minuto, a unha temperatura duns 70ºC. Un vello cartel indícanos a composición desta fonte única, conformada por multitude de elementos coma o sodio, o sílice, bicarbonatos, cloruros, fluoruros, potasio, cesio, calcio ou magnesio.

Esta auga, que disque cura catarros e outras doenzas, arrastra numerosos fieis que, día a día, conversan cos visitantes para louvar as súas propiedades e beneficios. No pouco tempo que estivemos a carón das vellas Burgas, avistamos numerosos destes portadores da fé polas súas augas, recollendo en tazas e botellas a fervente auga que nace das entrañas da terra. Paseando por entre os fermosos xardíns que embelecen o lugar, algúns beben paseniño, namentres moitos outros realizan pequenas fregas rituais, pasando un pano mollado pola pel.

A Fonte das Burgas

Mais os vellos saben do respecto que lle hai que ter á auga das Burgas: son os riscos que as altas temperaturas destas augas poden ocasionar.

Moitos serán os que os ollan con incredulidade, mais o certo é que en Ourense hai un verdadeiro fervor, nunca mellor dito, cara estas fontes milenarias.

Despedímonos da vella cidade das pontes e das Burgas, eternamente veneradas por xeracións enteiras de ourensáns, na procura de novos vieiros que percorrer. Que non morra nunca a fe depositada nestas augas.

O Caurel do ouro e das devesas

2012-01-15T23:34:00.000+01:00

A túa palabra
vive, latexa
nas terras do Courel orixinario,
do Courel amado e transcendido,
vive en cada manancial,
en cada pedra,
en souto que florece,
no revoar dos corvos pregoeiros,
nas uces, nas carqueixas,
na inmaculada neve,
no soedoso vento,
na lúa que se pousa na xeada,
nos bidueiros, nos freixos,
nos carballos.
A túa palabra soa
na Serra do Rebolo,
ascende ós cumes
do Pía-Páxaro, do Pinza
e da Boca do Faro,
onde ouvea o lobo
e roña senlleiro o xabarín.
A túa palabra
vai e vén por Penaboa, Seara, Murelos,
anda por montes e devesas,
e á voz do camiñante que se recoñece
en cada peneda, en cada gabia,
en cada volta de corredoira,
e ata no paxariño que garula
eidos adiante
no "bicarelo do bico do brelo".
Xosé Neira Vilas,Elexía para un poeta

O ouvido do lobo racha o silencio nas escuras e frías noites do Caurel. O sol comeza a alborexar por riba dos nevados cumios de Formigueiros, e as raiolas matinais van esgazando as brancas teas que cobren de xeo os vales do Lor. As montañas súan auga eternamente, sangue vital que escorrega polas verdescentes e húmidas ladeiras da Devesa da Rogueira. Atopámonos ante as entrañas do espazo natural máis impresionante, diverso e virxe do país. O vello caudal do Río Lor, que descende impetuoso dende o seu nacemento no Alto do Cebreiro, nutre a inmensa superficie arbórea de máis de vinte mil hectáreas de monte virxe. Dende o máis alto das montañas, innumerables regatos baixan erosionando as ladeiras.

As intricadas ladeiras do Caurel

Un ecosistema privilexiado

No corazón destas devesas, os carballos e castiñeiros centenarios son os antergos monarcas que vixían, con vella sabedoría silenciosa, a paz e a beleza deste paradiso. As súas inmensas raíces atravesan as corredoiras, e emerxen da terra para vestírense de hedras, liques e musgo. No medio desta fraga de fentos, as faias, freixos, teixos e loureiros, constitúen unha pequena parte deste verxel onde están representadas todas as especies vexetais autóctonas do interior galego. A carón dos numerosos regatos que acompañan ó Lor, as árbores hidrófilas, como as bidueiras ou os chopos, acougan a súa sede. En primavera, as flores das amendoeiras, cerdeiras e abeleiras, salpican de cor e arume, as verdes devesas co Caurel. Baixo as súas árbores, arandos e todo tipo de froitos da fraga constitúen gran parte da alimentación da súa numerosa fauna. No corazón da fraga, enciñeiras, sobreiras e madroños semellan estraños. A súa presenza é unha das consecuencias do choque de climas no que está situada a serra: Aquí conflúen especies mediterráneas, ademais das autóctonas do clima galego. Nas altas cumes, sen embargo, a dureza dos elementos crea un clima de montaña, onde as vellas árbores deixan paso a acivros, xestas, carrascas, toxos, breixos, piornais e todo tipo de coloridas flores dos cumios. Os abetos e outras moitas coníferas marcan a fronteira entre a fraga e a alta montaña.

Baixo o espeso manto de follas murchas, os micelios de numerosas especies de fungos aproveitan a riqueza destes solos para facer emerxer os seus preciados froitos. A riqueza micolóxica está conformada por diversos tipos de boletus, champiñóns silvestres, linguas de gato e de vaca, e outros moitos cogumelos comestibles ou non.

Pía Paxaro

Xa non se escoita o ouvido do lobo. Ó amencer, as manadas voltan de retirada ás lobeiras, nas intransitables ladeiras desta serra. Os raposos e xabaríns, merodean aínda nestas fragas, na procura de alimento. Namentres os esquíos rebulen por antre as ramas, os porcos teixos voltan ós seus coveiros e os corzos toman posesión do día. Son só unha pequena mostra da gran cantidade de mamíferos que habitan neste lugar, entre os cales tamén se atopan a marta, a xineta, o armiño ou o gato de monte.

As águias reais sobrevoan Pía Paxaro. Pouco a pouco, o bruído dos bufos e curuxas deixa paso ó impoñente voo das grandes aves rapaces da montaña lucense. As culebreiras, milanos, falcóns e aguiúchos esculcan as ladeiras na procura de infinidade de pequenos roedores e réptiles.

A lenda da Serra do Ouro

A Serra do Caurel naceu fai 350 millóns de anos. Trátase dunha terra desgastada polo tempo, pero que sufreu multitude de fenómenos xeolóxicos ó longo dos séculos. Nas súas intricadas ladeiras e nas súas profundas covas (Cova de Tras), de centos de metros de lonxitude e repletas de estalactitas e estalagmitas, podemos ollar a historia do noso chan. O plegamento de Campodola, ou o Penedo de Taro Branco, son impresionantes mostras da riqueza xeolóxica do Caurel.

Foi precisamente esta riqueza agochada no solo, a que provocou a chegada do home a este abrupto lugar. Na Cova do Oso, quedan restos dos primeiros poboadores do país, xunto con vestixios do Oso Cavernario, antepasado lonxano do noso Oso Pardo, que aínda acostuma atravesar as terras fronteirizas de Visuña e de Froxán. Aínda se albiscan, de cando en cando, as pegadas do vello plantígrado que, nun pasado non moi lonxano, tiña nestes riscos o seu fogar.

O Castro da Torre

Os primeiros antergos da Idade do Bronce, ergueron unha vintena de castros no alto das ladeiras, coma atalaias de vixilancia fronte a posibles invasións. As súas construcións, que aínda se poden atopar nos castros da Torre, de Froxaz e de Vilar, son a primeira mostra da profunda relación entre o home e a lousa dende a noite dos séculos. As montañas de Pía Paxaro (1610 metros) e de Formigueiros (1643 metros) fican rabuñadas pola cobiza das antigas xeracións que habitaron estas terras. A febre do ouro chegou ó Caurel da man dos romanos, que aplicaron impresionantes métodos de explotación, coma o ruina montium, que esgazou en anacos parte do macizo de Pía Paxaro. Na súa cima, os romanos chantaron o emblema da Águia Imperial, proclamando o seu dominio sobre o Caurel, a Serra do Ouro. Tras de sí quedaron numerosos vestixios do seu paso. Boa mostra delo son as minas de A Toca, Torubio e Millares.

As vellas aldeas da serra

Seoane é unha aldea de non máis de trescentos habitantes. A súa diferenza cos lugares da contorna é que se trata dun núcleo de poboación onde existen uns servicios básicos e certas comunicacións con outras vilas de arredor, como Folgoso ou Quiroga. Aínda así, mesmo os teitos dos modernos supermercados están cubertos coa vella lousa que xa empregaran os seus antepasados para protexerse das inclemencias. Facemos unha parada nesta tranquila vila pola que aínda transita algún que outro vehículo, para saborear os manxares máis exquisitos da mesa do Caurel.

É frecuente atopar muíños coma este

As troitas do Lor e as lebres silvestres están sempre no menú, aínda que a carne de caza maior continúe sendo o tesouro máis prezado. As gornicións están sempre ben surtidas dos mellores productos da serra: patacas, ovos, grelos ou repolos, pan e, como non, o viño de Quiroga. De postre, o queixo con marmelo ou o inmellorable mel; resultado da diversa flora que, co seu recendo, atrae ás rebuldeiras abellas. Mais non debemos esquecer a que antano foi a base da nosa alimentación, as castañas. A importancia deste producto queda reflectida na Festa da pisa da castaña, en Froxán, onde cada decembro se degusta de múltiples maneiras este froito da Fraga.

Descubrindo as rúas de Seoane, adentrámonos nunha corredoira que baixa ata o río. Ó chegar á beira do Lor, dámonos conta de que o bosque asedia constantemente a vella ferrería, antano unha pequena pero próspera industria metalúrxica. Estes antergos edificios seguen as directrices dos coñecementos dos romanos, que trouxeron por primeira vez esta tecnoloxía. Os invasores sacaron destas terras multitude de metais, coma o ferro, o ouro ou o antimonio, facendo da mineiría unha próspera actividade. Hoxe esas tradicións están practicamente perdidas, e os vellos batáns fican asolagados polas augas e pola vexetación. Unha píntega atravesa os humedais. Son os últimos habitantes da vella ferrería de Seoane.

A anterga aldea de Visuña

Visuña

Seguimos as pegadas do oso pardo a través das esgrevias ladeiras da impoñente serra, e acadamos a vella aldea de Visuña. Alí, no fondo dun val baixo a sombra do Formigueiros, os poucos veciños que quedan abren as contras e ollan á montaña. Dentro de pouco, as neves asolagarán os teitos e os campos, e o illamento, a soidade e a fame voltarán a ser unha realidade. No río que atravesa a aldea, varios muíños resisten a pegada dos anos. Son as vellas testemuñas de tempos nos que o pan supoñía o alimento máis necesario. Hoxe son parte da paisaxe, mais poucos están en funcionamento.

A intricada estrutura das rúas de Visuña, de aspecto medieval, transpórtannos ós tempos nos que o rei Afonso II (finais s. VIII-principios s. IX) estudaba na vella igrexa monacal da antiga Visonia.

O Castelo de Carbedo

Ós pés da maxestuosa Devesa de Rogueira, unha antiga fortaleza semella emerxer entre os vales. Alí, no alto dun xigantesco risco, fican aínda as súas vellas ruínas, derradeiros anacos que restan dun pasado, antano glorioso. As antigas torres, xa desaparecidas, foron testemuñas da convulsa política medieval: entre os seus muros, os monxes de Samos agocharon ó rei Afonso II da ira do seu tío Don Aurelio. Aínda se albiscan as troneiras dende as que tiveron lugar tantas batallas esquecidas. Hoxe, a natureza é a dona e señora do vello Castelo de Carbedo.

O Castelo de Carbedo

A vida sempre foi difícil por estes lugares tan remotos. O "Caurel cruel" segue a ser un entorno implacable, no que os poucos seres humanos que quedan loitan por sobrevivir seguindo o ritmo vital de sempre. Cunha densidade de poboación de quince habitantes por quilómetro cadrado, esta serra é un dos lugares máis illados e solitarios do chan galego. A veciñanza de aldeas como A Seara, situada entrámbolas beiras dun dos moitos afluentes do Lor, demostran que aínda se pode vivir na montaña luguesa, adaptándose ós novos tempos. En Parada, berce da gran figura poética do Caurel, Uxío Novoneyra, unha eira danos a benvida á praza comunal. Aínda que xa pouco trigo se malla aquí, estos vellos vestixios da antiga prosperidade seguen a garda-los rachóns, os madeiros, e as ferramentas das labouras máis tradicionais.

Nalgunhas aldeas somentes quedan os vellos. É o caso de Vilamor, onde todos eles aproveitan as raiolas do sol para reunirse na vella praza, que se resiste a morrer. En Montedola ou en Mercurín, somentes quedan un par de familias, e os fogares abandonados serven de galpón nunhas aldeas que nunca deixaron de ser comunitarias. É precisamente esta característica, a que fai que sexan lugares tan hospitalarios e acolledores, a pesares do illamento e da falta de comunicación co resto do mundo.

O río atravesa a supervivinte aldea de A Seara do Río

As vivendas únense unhas a outras a través de auténticos corredores de madeira e cristal, e locen as esquinas redondeadas, as balconadas de madeira, e por suposto os teitos de lousa, que son os elementos básicos da arquitectura popular do Caurel.

Abandonamos o corazón da serra. De camiño a Quiroga, atopamos unha auténtica puñalada no medio do bosque. Varias canteiras de lousa aproveitan aínda a importancia desta pedra para o enriquecemento duns poucos. O home segue a cobizar os tesouros da terra do Caurel, pero os métodos de extracción actuales son moito máis dañinos que os tradicionais. É unha triste mostra do desprezo que o home demostrou sempre cara este verxel da natureza. A presenza constante dos seres humanos pon en serio risco a pervivencia deste espazo único, auténtico pulmón do país galego. Toda protección é pouca, pois, para este paradiso.

O sol agóchase á fin tralos cumios da serra, e tinta de vermello as prácidas augas da Lagoa de Lucenza, no alto de Formigueiros. As aldeas recóllense nos fogares, e o fume das lareiras esténdese polos vales. Pronto o lobo voltará a ouvear no alto dos riscos, polas ladeiras mesmas de Pía Paxaro, e a noite envolverá as aldeas e as fragas.

Capelas de beiramar, da Toxa á Lanzada

2012-01-14T01:39:00.000+01:00

En Estorde, as furnas enmeigadas
mostráronme os teus ollos;
agardei o tracexo das túas coxas
no voo dubidoso
dalgunha ave noitébrega en Ancares;
o teu alento quente
nos vágados da ondaxe na Lanzada.

Vítor Vaqueiro, A Cámara da Néboa

A extenso areal da Lanzada

Ergueito fica aínda o derradeiro muro da antiga fortaleza da Lanzada. As súas vellas pedras, desgastadas polo mar e polo vento, levan séculos custodiando a esgrevia península onde se ergue a anterga Capela da Nosa Señora da Lanzada. As gaivotas pousan nos poucos pero contundentes vestixios. Esta capela está asentada nun alto protexido dende antano pola súa estratéxica situación de atalaia sobre a entrada da Ría de Arousa. Xa no século X, a Igrexa ordeou erguer aquí unha torre de vixilancia sobre as ruínas dun antigo faro fenicio. Durante as invasións viquingas, os sentinelas prendían enormes fachos para alertar ás veciñas torres de Cambados e de Catoira. Nas entrañas desta pequena península, sobrevive dende o Medievo a garrida Capela da Lanzada.

Este pequeno santuario, de estilo románico, foi construido a finais do século XII con planta de salón, e amosa pequenos detalles coma un fermoso rosetón na fachada occidental, e un elegante ábside circular.

A vella capela preside a mítica Praia da Lanzada, un dos areais con máis sona do país, e un dos primeiros de Europa en obter a distinción da Bandeira Azul. Os seus dous quilómetros de fina area, protexen un espazo natural de primeira; as marismas e humidais que unen a Península do Salnés co Concello de Sanxenxo. Estas lagoas son o fogar dunha ampla variedade de especies vexetais coma xunqueiras, cardos e ammófilas de area. As aves de paso fan parada nas finas areas destas dunas para descansar e alimentarse de nutrida variedade de insectos, anfibios e réptiles.

Embarcacións no Peirao do Grove

A marisqueira vila do Grove

O Concello de O Grove ocupa a fértil e rica península do Salnés, situada ás portas da Illa de Arousa e inmersa de cheo no Océano Atlántico. A súa estratéxica situación fixo que estivese habitada dende a noite dos tempos. Hai vestixios dos primeiros poboadores da Idade do Bronce, mais a vila do Grove data da época romana. A vida dos seus habitantes estivo vencellada dende sempre ás actividades do mar. As tradicionais artes pesqueiras e marisqueiras foron e seguen a ser o sustento vital dos seus veciños. No século XVIII, os fomentadores cataláns descubriron a riqueza destas augas e instalaron diversas factorías pesqueiras e de salazón, as primeiras conserveiras do noso país. As tradicionais artes dos grovenses non podían competir cos métodos preindustriais que trouxeron os cataláns, e o Grove sumiuse, durante moito tempo, nunha grave crise.

As augas termais da Illa da Toxa

No século XIX, un feito cambiaría o rumbo da historia do Grove. Os turistas descobren o poder das augas termais dunha pequena illa situada a carón do porto. Alí, na Illa da Toxa, deu comezo, por aquela, unha das pioneiras experiencias turísticas da nosa terra. Os seus xardíns, repletos de especies de orixe colonial, escoitaron, dende fai máis dun século, as pegadas da fachendosa burguesía.

Capela de San Caralampio
da Illa da Toxa

Hoxe en día, A Toxa é un espazo reservado ó luxo, con campo de golf, casino, palacio de congresos, e hoteis centenarios con todo tipo de posibilidades no referente ó turismo termal. Entre as súas palmeiras e roseiras, atopamos unha curiosa e pintoresca edificación, recuberta completamente con cunchas de vieiras. Trátase da Capela da Toxa, un pequeno santuario sitiado por experimentadas vendedoras de todo tipo de recordos ou colares de cunchas, que asedian á multitude de turistas que veñen a toma-las augas. Mais non toda a riqueza potencial da Toxa reside nas súas beneficiosas augas termais: as vellas gamelas que descansan nas prácidas ribeiras desta illa de augas bendecidas, son as derradeiras testemuñas dunha actividade pesqueira e marisqueira que se remonta ás orixes do Grove.

Pequenas embarcacións na Illa da Toxa

Hoxe en día, o turismo e o marisqueo, ademais da pesca e das industrias conserveiras, compoñen a base sobre a que se sustenta a vida dos seus veciños. As actividades mariñas máis tradicionais, coma a laboura bateeira, conviven en perfecta harmonía co moderno turismo, boa parte do cal se achega na procura do mellor marisco do planeta. Toda esta gama de suculentos froitos do mar é degustada cada ano na recoñecida Festa do Marisco, que se ven celebrando dende o ano 1963. É unha mostra de como un sector tan fundamental coma o do mar loita por sobrevivir, apoiándose no turismo. Deste xeito, a vila non perdeu a súa esencia.

Que as aves de paso traian boas novas a estas terras do Salnés, dende a Toxa ata a Lanzada.

As cepas do Santuario das Ermidas

2012-01-10T19:31:00.000+01:00

"Don Ramón benquerido: Eu te saúdo
en nome do meu val ledo e vizoso,
da terra de Valdeorras benamada
celmosa de godello e de caíño,
do brincadeiro Sil, do enfesto monte
e da bocarribeira corgomesa
cinguida de barreiras e de soutos.

Do meu vale, de combas e relanzos,
espellado de louxas e de xeixos,
rañado de amieiros e caborcos,
garnido de mimosas e milleiras,
barroco de cepeiras e castiros,
recendente de ourego e cabrinfollo,
tinguido de cireixas e de amoras,
polos cachois roscido e as pincheiras,
arrolado dos carros, que se afastan
antre a poeira da silvosa corga.

No soalleiro louro de laranxas,
roxo de balsaís e sangradeiros,
dóce de mel, cinsento de oliveiras..."

Saúdo a Otero Pedrayo, de “Galicia Infinda”
Florencio Delgado Gurriarán

Aínda poden oírse os latexantes corazóns dos máis fervorosos fieis de camiño á igrexa, e o murmurio omnipresente que acompaña os seus propios pasos. Aínda se escoitan os laios da paixón das freguesas, a misa en latín e o eco que o coro das Ermidas fai penetrar polos resoantes vales do Río Bibei. Aínda semella recender a incenso e cera, a fume mortuorio de velas apagadas. A paisaxe do lugar, aínda adurmiñado, móstrase tinguida pola sanguenta cor das últimas follas e as intricadas ladeiras fican hoxe coma sempre, valorosamente traballadas.

Ladeiras para o cultivo do viño

Atravesámolas montañas do Val de Valdeorras, unha paraxe natural única que antano pertenceu ós Guigurri ("Guigurros" e "Calubrigensis", pobos que procedían das vellas tribos astures. Segundo indican as citas máis antigas, foron os primeiros poboadores da comarca), para percorrer os vestixios das antigas vías romanas que conducían a Braga e Astorga, e polas que circulaban lexións enteiras de romanos. Uns romanos que explotaron estas terras, pero que tamén nos deixaron valiosos tesouros coma as primeiras cepas dun viño de emperadores e unha gran cultura que aínda conservamos. O noso destino, logo de visitar a Ruta do Viño de Valdeorras, non era outro que o Macizo Central ourensán, e máis concretamente; O Santuario das Ermidas, no Concello de O Bolo. Este fermoso lugar, berce tamén do viño da comarca, acolle un dos santuarios máis recoñecidos e importantes do país, e a súa fachada está considerada unha das mellores obras do barroco galego. As vides, pequenos anxos e numerosas imaxes, decoran as columnas salomónicas da súa fachada, namentres as caveiras de ollos cavorcos e tibias cruzadas fican gravadas ó pé do cruceiro.

Vista do lugar dende a ponte

O pavimento do recinto exterior do santuario, onde se sitúa o cruceiro, componse de milleiros de pequenos bolos ou cantos rodados que, nalgún momento, foron subtraídos das ribeiras do Bibei. Hoxe embelecen a entrada do santuario e adormecen os pés dos que ollan a súa fachada.

A igrexa, encravada na propia rocha da ladeira, domina dende o alto o lugar. Ao seu redor converxen pequenos rueiros que encamiñan ós poucos fogares de veciños que quedan con vida. As ladeiras das montañas fican construídas en bancais para cultivar unhas vides históricas, compartindo o mesmo chan con especies pouco comúns no noso amplo territorio, coma é o caso das oliveiras ou amendoeiras, máis tamén especies autóctonas coma castiñeiros, bidueiros, e outros moitos hidrófilos que procuran as doces augas do Río Bibei, afluente do caudaloso Sil. A carón deste río descansan as ruínas de dous antigos muíños de auga que datan dos séculos XIX e comezos do XX. O Santuario da Nosa Señora das Ermidas, que hoxe fica cravado na pedra mesma da montaña, desafiando ó terreo e ó tempo, foi construído aló polo ano 1624, por orde do Bispo de Astorga, que por aquela era Alonso Messía de Tobar. Ó templo inicial, dunha soa nave, fóronselle agregando, a posteriori, a capela maior e as dúas torres de cinco tramos; todos eles diferentes. Tamén unha sala de administración, unha pousada para peregrinos e outras moitas obras. Unha das singularidades con máis sona deste santuario é, sen dúbida, o vía crucis barroco formado por uns catorce nichos que conteñen os pasos do Calvario.

Fachada do santuario

Nestes nichos consérvanse importantes tallas da época, a tamaño real, que gozan de gran importancia e sona internacional. O lugar foi declarado Ben de Interese Cultural (BIC) pola Xunta de Galicia o pasado ano 2006. O santuario pertence á diocese de Astorga.
Fuximos taciturnos e sen presa para non perturbar a paz nin o silencio, deixando tras de nós este olimpo de fe e natureza, de ladeiras eternamente traballadas. Que as cristalinas augas do Río Bibei non afundan nunca, a historia esculpida nas pedras que erixen o Santuario das Ermidas.

Os muíños de Santo Adrán da Toba

2012-01-06T23:16:00.000+01:00

O rumor da chuva surprendida, no ar abre-se, en flor.
Este verde entreabre a cortiza da realidade. Nunca é
branca a fermosa máscara tráxica que reflecte, mais azul,
un anaco de ceo, esta parede azul que onte á noite
non existia. O ceo existe sen saber no branco da mañá.
Toba, en A escrita do silencio, Cesáreo Sánchez

A forza da auga move as moas
dos Muíños do Son

Atrás deixamos o rumor das augas salgadas do Areal de Estorde e avanzamos cara o corazón do val de Guimareu. Ós pés desta fermosa fraga, encravada no seo do concello coruñés de Cée, atopamos cultivadas as leiras que surten as aldeas da contorna. Os cabalos do lugar semellan tranquilos ó noso paso. Axiña vémonos invadidos pola sombra das árbores desta fraga da Toba. O noso camiño atravesa de cheo o lugar de Guimareu, sito no embigo dun bosque xeneroso e rico en diversidade natural, onde podemos atopar un amplo número de especies animais e vexetais. A masa forestal está conformada por carballos, castiñeiros centenarios, piñeiros ou loureiros, aínda que lamentablemente, tamén se albisque algún que outro eucalipto. Esta fraga goza de moita sona micolóxica, potenciada, principalmente, pola diversidade das súas árbores e a riqueza e estado dos seus solos. Guimareu conserva o encanto das vellas aldeas case extintas i esquecidas. Recentemente, unha vía rápida perturbou a paz deste lugar, acoitelando as ladeiras destes montes cheos de vida.

Nas entrañas deste bosque nacen multitude de regatos, entre os cales o máis destacado é o vello Río das Laxes, hoxe coñecido por Río Toba. Este espléndido regato, é recibido por un chamativo conxunto de muíños ó seu paso pola antiga aldea de Santo Adrán de Toba.

Os Muíños da Toba constitúen un grupo de sete muíños, cinco deles restaurados a finais do noventa, e que son o centro dunha ampla área recreativa e de lecer de gran valor etnográfico. As pequenas edificacións de granito do país e teito a dúas augas, datan de diferentes épocas entre o século XIX e principios do XX. Están dispostos en ámbalas dúas beiras do río, aproveitándose do desnivel do terreo e de multitude de canles que moldean o río ó seu paso polas moas. A gran cantidade de fervenzas garanten a enerxía necesaria para poñer en funcionamento estas vellas rochas circulares. No interior dos muíños podemos aínda contemplalas e imaxinar as vellas labouras de moído do gran de millo.

A Igrexa de Santo Adrán de Toba

As canles retórcense entre multitude de especies vexetais que conforman un rico ecosistema. Entre as plantas máis doadas de atopar están a fieita, os musgos, as herbas acuáticas e diferentes algas. Tamén atopamos unha ampla colonia dunha chamativa planta exótica de espigadas flores vermellas que acompaña o curso do río.

A cantidade e tamaño destes muíños demostran a importancia e o peso económico que chegou a ter a Parroquia de Toba. As grandes vivendas eclesiásticas e o xigantesco hórreo de vinteseis pés fálannos de grandes almacenaxes de gran e de prosperidade. O templo parroquial de Santo Adrán remóntase ás orixes da aldea (século XII), pero amosa un elegante campanario barroco. Dende o seu adro, circundado por tumbas e cruceiros, contemplamos a grandeza dos bosques que arroupan á parroquia. Neste mesmo lugar celébrase, os días 17 e 18 de xuño, a Romería de Santo Adrán de Toba, na que a tradición máis popular é a poxa de galos; os últimos restos da vella prosperidade.

Esta parroquia é un dos lugares máis antigos do concello de Cée, cuia capital municipal está situada no fondo da Ría de Corcubión, e constitúe unha das vilas de maior auxe nos últimos anos. Dende o alto do Monte do Son, que domina a enseada, contemplamos o contraste do progreso que fixo de Cée unha vila chea de servizos. Pero a súa riqueza ven de lonxe: a beleza das antigas vivendas señoriais do seu casco histórico, coma o Pazo de Cotón, e a súa vella tradición baleeira, teñen convertido a Cée nun referente económico na bisbarra. Entre os seus fillos máis célebres destacan Domingo Antonio de Andrade (1636-1712), arquitecto que deseñou a Berenguela compostelá e a igrexa da propia Virxe da Xunqueira, destruída posteriormente durante a invasión francesa. O Castelo de Príncipe, na Ameixenda, é do pouco que queda daquela época.

Vista da Ría de Corcubión dende o Monte do Son

No século XIX destaca a figura de Fernando Blanco de Lema, indiano adiñeirado que doou a súa fortuna, forxada nas Américas, ó benestar e ó futuro da súa vila. Así, fixo construír dous institutos: o Colexio de Nenas (actualmente sede da fundación que recibe o seu nome), e o Instituto Fernando Blanco, fermosa obra de arquitectura historicista do século XIX.

Entre os persoeiros máis importantes na actualidade, cóntanse algúns precisamente de Toba, coma os irmáns Miro e Rafa Villar, poetas de gran sona en todo o país.

Que estas vellas xoias da arquitectura popular galega sigan a xirar as súas magníficas moas neste recanto de paz e de beleza.

O vento que acariña a Duna de Corrubedo

2012-01-03T02:19:00.000+01:00

“Unha canción é un mapa e tamén unha vía,
un pasaporte, un modo de substento,
unha escada que leva
ó máis alá. Se vas pola túa vía
espantarás o mal.
Tódolos teus encontros serán con irmandiños
e a loita será sempre hospitalaria.
Cada un dos episodios do cantar compartido
é unha zona sagrada,
militar. Pero, ai do que se para
e bebe dunha fonte
ou dun regato
que soan noutro ton,
alleos á epopea salmodiada.

Quizais atope a morte,
ou desentoe coa vida.

Os trazos da canción conectan o invisible que está próximo
co invisible arredado: dunas
de corrubedo”.

Pérfida Erín (sete visións en terra)
María do Cebreiro

A maxia que acompaña as forzas do vento e do mar dende o alén do Océano Atlántico, moldea e conforma ó seu antollo numerosas marabillas dignas de admirar por calquera ser humano que se prece. Un deses tesouros naturais é, sen dúbida, o Parque Natural de Corrubedo, inmerso na ventilada costa do Concello coruñés de Ribeira, -en concreto, entre Corrubedo e Olveira-, e ós pes da sempre impetuosa sombra da Serra do Barbanza.

Vista da Praia dende o Complexo Dunar de Corrubedo

Este complexo natural comprende numerosos atractivos que se ven acentuados pola diversidade do seu entorno. Marismas, lagoas de augas doces e salgadas, praias, chairas, dunas e moitísimas outras xoias que só un mesmo pode chegar a descubrir,- así coma unha morea de camiños que nos ensinan un espazo onde escoitar o murmurio laborioso do vento e recender o salitre do mar-; son só unha pequena mostra dos agasallos que agochan estas terras do Barbanza. Tamén é un lugar onde ollar unha flora e fauna tan peculiar coma delicada, singular e innumerable. As dunas de Corrubedo constitúen un lugar onde meditar, aprender e disfrutar dun entorno natural único, dentro e fóra das nosas fronteiras.

Este espazo natural protexido, situado entre a Rías de Arousa e a de Muros e Noia, acolle a influencia dos ventos predominates do sudoeste que, gran a gran e día tras día-, van conformando unha xigantesca e espectacular duna móbil de máis dun quilómetro de lonxitude por uns douscentos cincuenta metros de ancho. Mais neste espazo onde se mesturan as augas doces da Lagoa de Vixán coas augas salgadas da Lagoa de Carregal, que recibe o salitre do mar; créase un fascinante escenario de biodiversidade única que paga a pena valorar e urxe protexer. A flora caracterízase pola presenza das xunqueiras, cardos mariños e Ammófilas de area, así coma ranúnculos, carrizos e extensos piñeirais que protexen e acougan a paz das súas fértiles marismas.

Xunqueiras a carón da Duna de Corrubedo

A fauna que habita neste rico ecosistema caracterízase principalmente, por unha ampla diversidade de anfibios e réptiles, que compoñen a meirande parte dos presentes en todo o chan galego. No que respecta ó mundo das aves, cabe destacar os mazaricos, as garzas, os lavancos, os pernileiros, os cullereiros, os carráns cristados, as gabitas e as gaivotas. Moitas destas, aves viaxeiras, fan parada no seu itinerante voo para deterse neste paradiso de vento e natureza, na procura de descanso e alimento. Por algo este lugar, dende o ano 2003 é Zona de Especial Protección de Aves (ZEPA) e Zona de Especial Protección dos Valores Naturais (ZEPVN). Este verxel é tamén territorio de numerosas especies de mamíferos como a lontra, o raposo, o porco teixo ou o ourizo cacho. Pero non esquezamos tampoco a riqueza viva que aínda habita baixo o leito mariño. Estas costas do Barbanza gozan dunha incuestionable fama de tradición pesqueira e dunha riqueza marisqueira coñecida no mundo enteiro, e os seus productos; os máis suculentos praceres do mar.

Que o milagre das forzas do vento e do mar siga moldeando a Duna de Olveira, tesouro de nácar acariñado a barlovento.

Riba d’Avia, capital xudía do Ribeiro

2011-12-24T03:24:00.000+01:00

"Hay bos viños de corpo que apresentan
De branco e mais de tinto varios córes
De agullas, refrescantes, turruxeiros,
Que poden se repór òs mais primeiros
Prézados po los Reis e Emperadores.
[...]
Se poden abillar as mesmas borras
Dos viños esquisitos do Ribeiro".
Xoán Manuel Pintos

Rúas do Casco Histórico de Ribadavia

O sol aínda non queceu as frías lousas das antergas rúas de Ribadavia. O sol comeza a alborexar tras os maxestuosos montes que arrodean a antiga capital, e o frío esparéxese polos portais coma pantasmas do pasado. O silencio pálpase, coma unha presenza, nas antano vivas rúas desta terra curtida pola historia. A esta hora, antes do amencer, ninguén camiña polas estreitas e labirínticas ruelas. Somentes o musical ritmo das fontes e o constante rumor do río quebran a tranquilidade da anterga cidade.

Buscamos o acubillo dalgunha taberna aberta na procura de saborear, xa de mañán, o maior tesouro de Ribadavia: o branco do Ribeiro, manxar de reis, é sen dúbida un dos mellores viños do planeta, froito das máis antergas tradicións e causa principal da histórica riqueza e importancia da capital desta comarca.

Igrexa de
Santiago

Hai documentos que nos falan da fabricación de viños no Ribeiro xa no século II a.C. Na Idade Media, o peso desta arte tan productiva, fixo que Ribadavia fose una vila de gran importancia. Non en van, foi capital durante a época na que o Reino de Galicia foi independente, durante o reinado de García I (1063-1065). Xa daquela existía unha pequeña comunidade xudía que, gracias precisamente ó comercio do viño, chegou a ser un grupo bastante numeroso alá polos séculos XII a XIV. No ano 1492, os Reis Católicos firmaron a súa expulsión, polo que algún se viron na obriga de manter o seu culto en segredo. É desa época o edificio da Inquisición.

Pouco mudou o aspecto da vella xudería, pois aínda quedan abondosas mostras da arquitectura hebraica. As constantes arcadas, balconadas e pórticos en prácticamente tódalas vivendas fan desta zona un dos mellores cascos históricos do país. A pegada xudía está presente mesmo en edificios relixiosos como a Igrexa de Santiago, unha fermosa mostra do románico (séculos XII-XIII). Este templo, sé da parroquia máis antiga da vila, sorprende pola cantidade e diversidades dos seus acabados arquitectónicos. A fachada principal loce un fermoso rosetón, e unha torre engadida no Barroco. Entre os potentes contrafortes, atopamos fiestras e arcos con trazos mozárabes, e figuras que evocan as vides, riqueza singular desta terra. Un antigo sartego templario evoca tempos mellores, nos que os cabaleiros desfilaban polas antergas rúas, camiño do Castelo dos Condes.

Castelo de Ribadavia

Esta antiga fortaleza, erixida no século IX e ampliada a finais do século XV, foi un dos castelos máis importantes do país, xogando un papel decisivo nas vellas guerras dos señores de antano. As súas ruínas aínda dominan a prácida ribeira do Avia, arteria da comarca, que vai morrer no Miño, a carón da súa amada Ribadavia.

Atopamos aberta unha vella taberna na Praza Maior, a carón mesmo do señorial Pazo dos Condes de Ribadavia, antano señores feudais da rica terra do Ribeiro. É este o epicentro da Festa da Istoria, importante recreación que loita por rememorar as profundas raíces do seu nobre pasado, declarada de Interese Turístico Nacional.

Praza Maior

Ás veces, a historia danos leccións moi importantes. Xa non quedan xudíos en Ribadavia; o tempo foi borrando a súa presenza, mais non o seu recordo. De feito, tres irmáns chamadas Lola, Amparo e Julia Touza axudaron a cincocentos xudíos a fuxir do exterminio nazi, o que demostra que se de algo pode presumir a nosa terra é de enxendrar ós bos e xenerosos.

Coa lembranza do viño na gorxa, abandonamos Ribadavia na procura de máis vieiros por percorrer. O sol xurde sobre os vales, iluminando a esbelta silueta da cidade do Ribeiro. As badaladas agonizaron o tempo e encamiñaron a nosa fuxida. Atravesamos o río, e a vila despídenos adurmiñada entre o bafo que desprenden as augas. As torres de Ribadavia aínda están molladas, e as fiestras resístense a amosarnos a luz do día.

¡Longa vida a Riba d’Avia, a Antiga!

Arribamos ó Porto de Compostela

2011-12-22T00:34:00.000+01:00

Terra nai. Raíz umbilical. Seiva nutricia.
Sinto a aorta
poboada de unha esencia de fragatas.
Cincocentos gaiteiros
cantan de cara ó mar antigos himnos.
Vello país domeador de vento!

Teño os ósos
brunidos da calor da túa entraña.
Ese río que fecunda os teus óvulos,
ese río que habita nas furnas interiores
verqueume nas arterias como ascuas
e levo o sangue todo namorado.

O deixa-lo teu tobo
ventos de morte me feriran, madre!
E veleiquí que unha campá espida
mantén a túa voz na miña gorxa
e cando esfollo a curva dunha sílaba
deita o canto de berce do teu nome.
Antón Avilés de Taramancos

A silueta dunha esvelta garza sobrevoando as mansas augas da desembocadura do Río Tambre, danos a benvida a Noia; unha vila con moito encanto e historia que fica entre os impresionantes cumios das serras de Outes e do Barbanza. A carón da Ría de Muros e Noia e inmersa de cheo na desembocaduras do Río Tambre, esta vila pode presumir de manter con vida un valiosísimo patrimonio e un envexable casco histórico. Tamén merece moita atención a súa ría, que ademais de posuír unha riqueza marisqueira, na que predomina, principalmente, o berberecho; é tamén un escenario de deportes náuticos con moito arraigo nesta zona, como por exemplo, as traíñas. Non esquezamos que Noia, aló polo século XIV, foi o Porto de Compostela, o que supuxo un aumento considerable do comercio marítimo que tiña como destino, unha Compostela que recibía camiñantes de tódolos recunchos do planeta. Foron tempos gloriosos que fixeron de Noia unha vila moi importante que visitaban milleiros de peregrinos, de aí que tiveran un hospital coñecido como o Hospital de Adentro, para dar cobixo de numerosos camiñantes e alentar o pequeno treito que lles quedaba ata a húmida e desgastada, Santiago de Compostela.

Vista traseira da Igrexa de San Martiño

As rúas da vella Noia son hoxe un auténtico museo da historia que sorprende en cada recanto. Os arcos dominan a meirande parte do casco histórico, e serven de refuxio para visitantes e veciños. Escudos nobiliarios, cruceiros, xanelas, tabernas e igrexas, completan, xunto coas súas pétreas e desgastadas rúas, este labirinto de nobres, fidalgos, galegos e poetas.

A Igrexa de San Martiño érguese impoñente na Praza do Tapal para mostrarnos os moitos segredos que agocha na fachada. O templo, construído no século XV, ten unha torre sen rematar e unha fachada que loce un fermoso rosetón, un aletargado reloxo e un pórtico decorado con motivos mariñeiros. As numerosas faces de diaños esculpidos nas pedras que sosteñen as columnas do pórtico, apórtanlle un certo misterio. Non é xusto falar desta igrexa sen citar a Igrexa de San Francisco, que data do século XVI e loce un estilo renacentista. Nos seus muros aínda se poden contemplar os traballados escudos de nobres e fidalgos.

Igrexa de San Francisco

Noia conta con fermosos areais como a Praia do Testal ou a de Boa Grande, pontes, xardíns e ríos, natureza e, sobre todo, cultura. Tivo o privilexio de ver medrar a poetas como Antón Avilés de Taramancos ou María Mariño, ámbolos dous homenaxeados co Día das Letras Galegas.

Que ninguén perturbe a paz das agonizantes augas do Río Tambre.

As termas non esmorecen en Aquis Querquennis

2011-12-19T22:02:00.000+01:00

“Esta terra tamén que é a morada
Semellante á que Adan chorou perdida,
Foy tamen por estonces atacada,
¡Anque terribelmente defendida
E dos mesmos tiráns ademirada!...
[...]
Dempóis correndo sigros pillou medra:
Sendo para a empriál e roman croa
A máis relumeánte e rica pedra,
Sostendo o seu poder con farta loa,
Como terma do álbre a rufa edra
Cando xa coa vellez todo se esbroa
Hastra que do Poente derrubado;
O imperio é dos Bárbaros ganado"
Francisco María de la Iglesia

Porta Principalis Sinistra

Nas terras da Baixa Limia aínda quedan vestixios do expansivo e avanzado Imperio Romano. A carón das augas do río avanza a vella vía romana que enlazaba Asturica Augusta (Astorga) e Bracara Augusta (Braga), unha longa estrada que, nos múltiples miliarios, recibe o nome de Vía Nuova. Nesa antiga vía de constante tráfico rodado, os latinos ergueron diversas instalacións, das cales a mellor conservada e a máis impresionante é un gran complexo termal de luxo coñecido como Aquis Querquennis. Os seus formidables muros agochan o maior legado da vella Roma na nosa terra. O recinto, dunhas dimensións considerables, acolle todo un “balneario” da época, onde podemos imaxinar o gran luxo no que descansaban os camiñantes e visitantes que buscaban paz e refuxio neste auténtico parador do século I da nosa era. Un campamento militar, a carón das termas, defendía tanto ós poderosos patricios que chegaban de tódolos recunchos do Imperio, coma ós viandantes que abandonaban a Gallaecia seguindo a Via Nuova. Nesta guarnición, podemos apreciar unha boa mostra da organización urbanística romana. No centro das dependencias, ás que se accede por dúas portas (Porta Principalis Sinistra e Porta Decumana), aparecen os piares de pedra sobre os que se asentaban os graneiros ou horrea, precursores das actuais cabaceiras. A carón do río aparece o cuartel xeral, do que quedan restos das fermosas columnas que dan unha idea do tamaño da guarnición.

Ruínas de Aquis Querquennis

A uns cen metros a carón do Río Limia, aparece o recinto principal do complexo termal, na súa meirande parte, condenado a ficar baixo as augas dun moderno encoro que somerxeu parte das ruínas. Unha pequena pero luxosa mansión, co seu patio interior e diversas estancias, danos a benvida ó antano sofisticado complexo termal. Algúns bañistas aínda fan uso das vellas piscinas de auga quente ou caldaria, auténticos atractivos na época. É certo que estes bañistas modernos non visten de toga nin falan en latín, mais acostuman a achegarse ata estas instalacións que, dous mil anos despois, seguen a demostrar a antigüidade e arraigo da cultura termal no noso país. Os arqueólogos seguen a enfrontarse ós caprichos do río, incontrolable dende a instalación dunha presa en tempos recentes. Algunhas veces o nivel da auga impide a visitantes e investigadores disfrutar da beleza e interese histórico deste encrave único na vella Gallaecia.

As pantasmas dos antigos patricios seguen a deambular polas mansas beiras de Aquis Querquensis, a carón da arteria vital da antano Terra d’Ouro. Que o tempo non esvaeza as gloriosas e imperiais lembranzas da vella terma da Baixa Limia.

O Mar de Fóra das augas bravas

2011-12-16T20:06:00.000+01:00

“En Mar de Fóra

a penas se percibea luz do día

E o frío arde

nos tombos da mudezmáis arraigada

e todo fica estraño

e silencioso

como unha sombra

enxoita de paisaxes

En Mar de Fóra

adoito se mesturan

as artes do tributomáis efémero:

herdanza de salitre

—a nosa—

de homes e mulleressalitrosos

Porque levamos nosilencio

o rostro e apalidez salgada do traballo

Ese traballo inxel

de remendar nasredes do encaixe máis absurdo

En Mar de Fóra

as redes son oberce

onde aniñamos, nós,

alén da luz escura

que nos sinala odía”

Mar de Ausencias

Modesto Fraga

O mar da Costa da Morte ten sona de ser o máis cruel e asasino do país. Alembranza de milleiros de vítimas está sempre presente, coma unha pantasma, entódolos cantís e furnas do noso litoral, e tamén nos ollos dos vellos lobosmariñeiros. Aquí, na Fin do Mundo e á intemperie, os fisterráns nacemosacostumados a escoitar o feroz ruxido do vento e o constante balbordo do mar,sobre as agrestes ladeiras do ancestral Monte do Cabo.

A cara norte da Praia de Mar de Fóra, en Fisterra

A cara occidental de Fisterra, a máis salvaxe, sufre o eterno e constantetraballo do mar sobre os seus cantís, un mar que moldeou ó longo dos séculos oscons, creando as máis singulares e curiosas formas, e creando algúns dos areaismáis impoñentes de todo o país. Entre eles, a xoia da coroa é Mar de Fóra.Aberta a tódolos azoutes atlánticos, o seu nome sinala a súa perigosa situacióne o seu carácter de praia asasina.

Este areal, de case mil metros de lonxitude, une o Promontorio do Caboco continente, pois é a vertente occidental do antergo tómbolo sobre o que seasenta parte da vila de Fisterra. Ó outro lado, atopamos a antagónica Praia da Langosteira. Entrámbalas dúas, disque antano, existía un estreito de mar queseparaba o Cabo Fisterra do resto do mundo. A superficie areosa e a unidade desazona é o que queda daquel pasado no que Fisterra era unha illa.

O sistema dunar de Mar de Fóra, é tamén, a paraxe natural mellor conservadae máis protexida do noso concello. Dende a catástrofe do Prestige, fixéronsegrandes esforzos para protexer este ecosistema, tan singular coma delicado. Nomedio desta paisaxe que semella doutro mundo, atopamos algunhas especiesvexetais e de liques únicas e en perigo de extinción. A carón dos regatos epequenas lagoas que se forman, podemos ver especies de plantas e algasacuáticas, así como especies de anfibios como a píntega rabilonga, opintafontes común ou a rá patilonga. Nos muros das vellas leiras e nos penedos,constantemente quecidos polo sol, non é difícil ver algunhas especies deréptiles como o lagarto das silvas, lagarta galega ou víbora de Seoane.

O sistema dunar de Mar de Fóra

Os piñeirais do Monte da Nave fúndense pouco a pouco coa carrasca e o toxo,arbustos costeiros que na primavera amosan o seu colorido. É tamén doado atoparmultitude de árbores autóctonas como o carballo ou o castiñeiro. A carón dosregatos, a flora é especialmente diversa: ameneiros ou sabugueiros, ademais detodo tipo de plantas acuáticas, algas ou fentos. Pola vertente sur da praia,desemboca un pequeno regato que verque as súas augas, directamente sobre a area.Ó seu redor, hai tamén un rico ecosistema acuático que se funde cos, tamén,ricos piñeirais do Monte do Cabo, e onde xa se empezan a ver algunhas daspequenas leiras da aldea de A Ínsua. Mar de Fóra fica circundada por inmensos cantís, ricos en herba de namorar.Nos acantilados de Uña de Ferro e Alba do Sul, aniñan multitude de avesmariñas, entre as que cabe destacar a pardela, o corvo mariño e os miñatos.Nembargantes, as diversas especies de gaivotas seguen a aniñar no seu vellofortín do Ghavoteiro, un vertixinoso petón encravado no extremo norte de Mar deFóra.

As constantes correntes fan que as augas de Mar de Fóra se renovenconstantemente, o que convirte ós seus fondos mariños en fonte constante deriqueza e de beleza natural. Entre as especies de peixe máis comúns nestasferas costas, cabe destacar os sargos, douradas, maragotas ou robalizas;auténtico manxar cobizado polos solitarios pescadores de cana. Nos cons e nasfurnas, aniña tamén, o mellor percebe, outro dos manxares máis suculentos que aferocidade do mar e a ousadía de poucos, teñen a ben pornos no prato.

Vista xeral da Praia

Dende fai uns anos, o entorno do Mar de Fora foi protexido por diversosorganismos. Hoxe conta cun pase de protección dunar e un acceso limitado ásdunas, o que acabou coa antiga e perigosa costume de empregar vehículos rodadospor este antigo lugar. Sen embargo, outro perigo ameaza agora este espazoúnico: algúns peregrinos e visitantes, con pouco sentido do civismo, acampan ássúas anchas nas dunas, areais e bosqueshidrófilos de Mar de Fóra. As auténticas xaurías de cans e as fogueiras que secelebran nas praias, non so están a desvirtuar a milenaria tradición decontemplar unha das postas de sol máis espectaculares do planeta; ademais,están a facer perigar o fráxil ecosistema de Mar de Fóra e a boa imaxe deFisterra como meta do Camiño Xacobeo.

Por sorte, a esplendorosa paisaxe de Mar de Fóra non perdeu nin chisco deencanto. O Berrón segue a bruar dende o extremo do Cabo da Nave, amosando porsempre a súa esgrevia silueta. No outro lado, cara banda de sur, a feroz olladado Centolo penetra no horizonte, máis alá da Punta dos Oídos. Sobre a douradaarea, as ondas cuspen a branca e salgada escuma do mar, e traen consigoinfinidade de lembranzas dos libertarios e aventureiros cabaleiros do mar.

Nestes días de forte temporal, achegámonos unha vez máis a este paradiso daFisterra máis salvaxe para entrar en comuñón co marabilloso espectáculo, onde omar asasino, loita contra a impenetrable resistencia das rochas. Que endexamaisos ventos deixen de azoutar a impoñente costa fisterrana.

O Castro cantábrico de Fazouro

2011-12-15T20:19:00.003+01:00

“Así dixo o vello, e séntase,
cravando os ollos no chan.
E ó pé do castro, qu'as brétemas
da noite cubrindo van,
tamén de loito cuberto
maxinando tanto mal,
soliño, entr'as negras ruinas,
sóltase, o probe, a chorar!”

O Derradeiro Celta
Arcebispo Lago

Achegámonos, desta volta, ó norte galaico para contemplar os cantís da feroz beira cantábrica, máis concretamente, ó pequeno pero impresionante Castro de Fazouro, no municipio mariñán de Foz. Pendurado nun istmo e a carón da Praia de Area Longa, descansan as vellas ruínas deste particular castro marítimo que datan dos séculos I ó III d.C. Fazouro é o único castro da costa cantábrica galega, o que o fai especial e dobremente singular. Este conxunto conta, tamén, cun foxo defensivo e unhas nove edificacións, que carecen de murallas.

O muros de lousa conforman os catros de Fazouro

Cabe destacar, tamén, que a principal diferenza deste castro con respecto a outros moitos castros galegos, é a lousa coa que se foron construíndo os muros destes antigos fogares. A mesma lousa que centos de anos despois, foi usada tamén para cubrir os teitos de moitos fogares galegos. Dende a Mariña na que descansa este castro, pasando polas Fragas do Eume e a Terra Chá, ata ben atravesadas as húmidas devesas do Caurel; a lousa acouga os teitos e muros dos fogares dos nosos ancestros, protexendo as xélidas noites de inverno e refrescando os fogares nas duras e secas épocas estivais. O Castro de Fazouro álzase na escarpada ribeira cantábrica, e os seus ventos mariñeiros, foron erosionando e modificando a estrutura inicial do poboado, facendo posible a desaparición de algunha que outra construción, logo de ser escavado no ano 1963 e máis recentemente estudado no 1988. A maior parte das unidades familiares deste castro teñen unha estrutura cadrada, fronte a unha construción que presenta unha estrutura ovalada, o que pode denotar unha influencia romana.

Non cabe dúbida de que este pequeno castro ten unha importancia maiúscula pola súa localización, de cara ó Mar Cantábrico, nun encrave único e conformado por unhas lousas destinadas a rememorar vellas loitas castrexas, así como un cento de lendas, que non merecen caer no caixón do esquecemento. Que as lousas deste fermoso castro fiquen por sempre, a carón do seu Mar Cantábrico!

A paz brota dos xardíns de Oca

2011-12-14T21:53:00.000+01:00

"¡Oh, Terra de montes! chea de meiguice e encantos mil:
de mosteiros, igrexas, torres, pontes e castros: de
canteiros, artistas guerreiros e labregos; de mámoas
ermitas, romerías e chozas; de feiras para pasear,
mercar, vender e pescudar, alumea a todos os teus
gobernantes para que a Galiza poda mellorar".

Poemas na emigración, Manuel Diz Ramos

O Pazo de Oca está situado no municipio pontevedrés de A Estrada, e máis concretamente, na Parroquia de Santo Estevo de Oca, unha de tantas aldeas fermosas da Comarca de Tabeirós. Este fermoso pazo, na actualidade pertencente ó Ducado de Medinaceli, e coñecido por moitos como o “Versalles Galego”, foi declarado Monumento Histórico artístico e alberga entre os seus muros uns xardíns dunha gran riqueza arbórea e botánica, autóctona e exótica. O edificio foi construído como fortaleza aló polo século XV da man de Don Suero de Oca, nembargantes, non foi ata o século XVII cando se transformou en Pazo, grazas ó impulso de Andrés Galloso.

As roseiras, magnolios e camelias dan a nota de
cor a este xardín do Pazo de Oca

O seu xardín, -contan que o máis vello do chan galego-, está caracterizado por conter especies antiquísimas de árbores, roseiras, hortensias, magnolios, viñas e, por suposto, Camelias. É moi frecuente ver diversas variedades desta especie nos pazos galegos, como é o caso de Lourizán ou Mariñán. Os primeiros exemplares de Camelia foron introducidos na nosa terra aló polo século XVIII desde Portugal e a razón pola que este exemplar goza de tanta presenza no noso territorio, non é outra que o clima. Pese a ter unha orixe oriental, a Camelia atopa nestas terras pontevedresas, a humidade e temperatura suave, así como unha terra ácida, idóneas para o seu desenrolo. O Río Boo, que atravesa o Pazo, é quen agasalla a auga precisa para abastecer os estanques e as pétreas fontes, así como nutrir os xardíns e as hortas, en definitiva, toda a riqueza natural deste remanso de paz que é o Pazo de Oca.

Fonte e parterre na entrada ós xardíns

Por outra banda, este río tamén se encarga de refrescar as altas temperaturas, propias da cálida época estival, nos amplos patios, pontes e xardíns, e embelecer este lugar coa súa eterna presenza. O edificio móstranos os escudos nobiliarios traballados no granito polos seus antigos propietarios, case fachendoso dunha historia nobre e dun pasado defensivo, coma reflicte a silueta da súa torre ameada. Coma pazo que é, ten tamén a súa igrexa, barroca e planta de cruz latina. Ante a mesma, sitúase a praza que dá a benvida a esta nobre fogar estradense. Este pazo foi tamén, escenario cinematográfico de varios filmes como La Casa de Troya, Las Aventuras del Marqués de Brandomín, La noche oscura e El aliento del diablo. Na actualidade é posible a visita ós xardíns, pero fica en mans privadas, polo que teremos que pagar se queremos gozar dos segredos que esconde tralas súas fachadas. Paga a pena visitar, tamén, a pequena aldea de Oca, onde podemos atopar vellas construcións que fican rememorando as orixes feudais do lugar. Igrexas, pombais, cabazos e casas orfas de fidalgos, completan unha paisaxe que aínda recende a historia, que semella ficar en paz a carón deste pazo. Que as portas do Pazo de Oca fiquen abertas por sempre ós curiosos camiñantes que desexen adentrarse nos xardíns deste fermoso lugar.

O Sil en terra de monxes

2011-12-12T20:58:00.000+01:00

“Virtú e nobreza, talentos e groria,

xa teñen gardados pra dar a sua hestoria

as fadas que dormen n'as grutas d'o Sil”

Valentín Lamas Carvajal

O balbordo das fervenzas é un trazo cotiá da paisaxe, posibilitando o
desenrrolo de outras especies coma fieitas, liquens ou musgo

Case catro anos pasaron xa dende aquela primeira viaxe, semente orixinaria desta Fraga, que nos abrira as portas, por vez primeira, ó fermoso corazón desta sacra terra de viños, frades e ríos. Tiña ganas de voltar a refuxiarme nas xélidas mañás das ladeiras traballadas polo grandioso e profundo Sil, quería volver a recender o ledo fume de madeira de carballo, debecía por saborear de novo o sacro viño que medra nas esgrevias ladeiras que o Sil foi rabuñando, moi de vagar, ó longo das idades do home ata os nosos días. Os frades dos misteriosos mosteiros de San Estevo e Santa Cristina de Ribas de Sil foron os primeiros que, aló polo século XII, comezaron a aproveitarse das húmidas e soleadas ribeiras do Sil para estender o cultivo das parras da saborosa e púrpura uva mencía. Para conseguilo, as ladeiras fóronse esculpindo ó longo dos séculos con innumerables bancadas, que semellan penduradas nun precario equilibrio. Os monxes eran posuidores dun inmenso imperio, construído sobre este sublime viño de afroitado recendo. Os seus mosteiros eran auténticos señoríos, que dominaban o cultivo e a elaboración dun dos mencías máis saborosos do mundo.

Fraga autóctona

A principal característica desta terra é que, en calquera época do ano, a auga xurde da pedra viva: a Ribeira Sacra súa de xeito constante, impulsando a explosión de vida precisa para conservar por sempre a inmensa beleza desta comarca e da súa riqueza arbórea. O número de especies vexetais que podemos atopar neste paradiso é incalculable. Cabe destacar a cantidade e antigüidade dalgúns exemplares de especies autóctonas coma o carballo, o castiñeiro ou a faia. Ademais, é doado atopar bidueiros, piñeiros e abetos, así coma breixo, fieitas de diversos tamaños e formas, e outras especies que regalan os máis estraños froitos. A humidade constante provoca que case cada centímetro de rocha fique baixo un mesto tecido de liques e musgo. Tamén é frecuente atoparse con numerosas fervenzas que enfeitizan e nutren, coma pequenas veas, o corazón do Sil. Esta riqueza vexetal constitúe un berce natural para un complexo e delicado ecosistema onde tamén habitan innumerables especies animais. O percorrido do Sil está constantemente guillotinado polas diversas centrais hidráulicas que aproveitan a auga do río para obter enerxía eléctrica. Xa non se constrúen presas no Sil, mais a súa decadente presenza emporca e entorpece a beleza deste paradiso.

A vella aldea de Cibrisqueiros, unha das moitas que
fican penduradas nos vales da Ribeira Sacra

As pequenas aldeas penduradas das escarpadas ladeiras do val organizan a súa vida entorno ás vellas labouras vitivinícolas, herdadas dos antergos abades e do seu saber. Estes lugares cheiran a fume nos amenceres e tamén nos solpores, cando o frío gabea polas ribeiras e penetra nas casas e nos osos. Ao redor das vivendas, obsérvase a disposición das viñas, plantadas en longas ringleiras paralelas nas faldras da escarpada montaña. É o caso das aldeas de Cibrisqueiros, Sobredo, Frontón, Loureiro, Viduedo, Parada Seca, ou Amandi das vermellas ribeiras.

Que non deixe de brotar humidade nesta terra sacra de viños, ríos e frades.

A Fervenza de San Xusto de Toxosoutos

2011-12-07T21:20:00.001+01:00

“Taes eran os dous frades de San Xusto que desde facía un mes pousaban en Sobrado. Por suposto, que alí non s' estaban cos brazos cruzados asperando que chovesen panicillos do ceo. O Abade espúxolIes o estado do país; como todos estaban bremando por acabar cos seus asovalladores; que había xente dicidida e disposta á todo, porque taes como estaban as cousas non se podía vivir”
Antonio López Ferreiro

Resulta moi satisfactorio para min ensinarvos pequenos recunchos onde o pracer nace de ollar aquilo que nos rodea, onde ceibar a nosa imaxinación e tomar parte dun medio tan presente coma esquecido. Un bo exemplo, como non, é o lugar de San Xusto de Toxosoutos, no Concello coruñés de Lousame.

Afundido nun húmido e fértil val, o lugar de San Xusto recibe a visita, coma cada Domingo, de numerosos fieis que non perden a súa cita espiritual e buscan refuxio do frío no arume do incenso da igrexa. Os homes esperan fóra agardando as últimas badaladas, conversando e fregando as mans baixo o bafo dos seus alentos. Entre tanto, só o ruxido dunha fervenza rompe o silencio neste val de natureza, pasado e defuntos. O caudal do Río San Xusto acoitela este verxel e nútreo eternamente. Ao seu carón descansan tamén un vello mosteiro, unha igrexa, un pombal e algún que outro muíño que dan fe de que este lugar tivo moita vida.

A fundación deste Mosteiro de San Xusto data do ano 1131, da man dos cabaleiros Pedro Muñiz de Carnota e Froila Alonso, que deixaron a vida militar polos hábitos monacais. O mosteiro formaba parte dos catorce mosteiros cistercienses de Galiza. Nembargantes, no século XIX comeza a súa decadencia e brutal abandono cando a Desamortización de Mendizábal fixo que moitos dos bens da Igrexa pasasen a mans privadas. Porén, moitas propiedades de Toxosoutos pasaron a ser vendidas a particulares. A desaparición dos hábitos deu lugar á decadencia.

O tempo foi apoderándose do lugar e as hedras foron asolagando as ruínas de Toxosoutos. Mais hai cousas neste lugar que non cambiaron porque son eternamente necesarias, porque forman parte de nós mesmos e onde poucos de nós buscamos refuxio espiritual. É o caso da impetuosa fervenza que enche de son e sobriedade este val, o eterno protagonista que cuspe o osíxeno que nos alenta e nos enche de vida. Ao seu carón medra unha inmensidade de fieitas, musgos e árbores, escoitase o canto dos paxaros e obsérvanse as siluetas dos muíños.

Que San Xusto de Toxosoutos reciba a visita de moitos fieis na procura de refuxio.

O liño dos Batáns de Mosquetín

2011-11-30T22:30:00.001+01:00

“Que non me desperte a luz enferma
dun mencer xa morto,
que non me crave o seu aguillón
de sal, cárdenas olleiras, lirios fatigados.

Esta ferida destila resinas,
chuvias, noites de cemento,
universos xiados, mármores
e medo.

Non quero erguerme. Quero
fundirme nun sono de novicias
e grandes sabas ao vento despregadas.

Paxaro melancólico que repousa o voo
xa non o agardan outros ceos,
nocturnas pedras que devolven a calma,
liquens, fiuncho, liño ou mofo,
calor anceio.

Se a tinta podre de luz
as arterias me invade,
hei procuar aire de quirófano,
sanatorio e coloroformo.

Hei navegar, gamela branca,
polo océano máis mouro”

CLOROFORMO

Xulio L. Valcárcel

Visitámolas terras da Soneira, tralo curso do Río Grande, nabusca dun pequeno encrave coñecido coma os Batáns de Mosquetín. Para conseguilotivemos que adentrarnos no Concello de Vimianzo, máis concretamente, naparroquia de Salto. Unha vez alí contemplamos unha cadea de tres antigosbatáns, empregados noutros tempos para mazar o liño aproveitando o curso destecaudaloso Río Grande. Ao seu carón contabilizamos outros sete muíños que, máisque liño, mazaban a fariña do pan.

Pouco debeu cambiar esta paraxe dende antano ata o día de hoxe, poisas vellas rodas destes muíños e batánsseguen xirando na actualidade e as súas pétreas paredes, en pé. Claro está, que xa dende fai máis dunha décadaestase a loitar moito por intentar conservar este conxunto etnográfico, paraque tamén as xeracións futuras poidan chegar a entender o sentido que tiveronestas ferramentas primitivas para a vida dos nosos antecesores na antigüidade.

O motor destes vellos batáns é a auga, o noso ben máisprezado e indispensable, a enerxía máis limpa e agradecida. Sen ela, estas vellas construcións non terían razón de ser e a bo seguro que a elaboración do pansería bastante máis complexa. Os muíños déixanse ver por tódolos recantos dopaís, en cada aldea, parroquia ou vila, de uso comunal ou privado, peroresístense a fuxir porque forman parte dun pasado moi presente, asoballados polashedras e esquecidos por case todos nós. Pero máis estraño é o caso dos batáns, poisnon adoitan verse tan a miúdo coma os muíños, mais no pasado pouco tiñan en común; isosi, empregaban a mesma auga. Nos batáns de Mosquetín prensábase o liño ecompactábase cunhas mazas impulsadas pola auga do río, para logo ser destinado ó uso téxtil. Os muíños proliferaron moito no país porque moían afariña dun pan indispensable no día a día das nósas xentes do pasado e porque abondaban en cada regato. Tamén a figura do muíño ou do muiñeiro eran moi protagonizados nas lendas e cantigas, coma un marco enxebre e cotián, enfeitizando e enchendo deledicia, ademais, os recordos dos nosos pais e avós.

Boa sorte, muíños e batáns de Mosquetín!

Allariz d’Augas Santas

2011-11-25T21:33:00.001+01:00

“A mañá de Allariz vai e ven na mañá clarado rio Arnoia.
O verán cala en mel é labio que beixa a Raiña Adormecida

e, nas follas das árvores, asua infancia le as letras
que este dia último de Xullo debuxa”.

Cesáreo Sánchez

Acompañamos o curso do río Arnoia para adentrarnosnunha fermosa e mítica vila da Provincia de Ourense, Allariz. Visitamos estasterras para ollar de preto o seu importante patrimonio cultural, monumental enatural. A xoia principal deste fermoso lugar é, sen dúbida, o seu coidadocasco histórico, onde as pesadas lousas fican xa fatigadas polo tempo,desgastadas polo destino das nosas propias pisadas. Outro valioso monumento quepaga a pena visitar é a Igrexa de Santa Mariña de Augas Santas, afundida nos húmidosvales que o Arnoia foi rabuñando por entre os montes dos Canteiros e Armariz.

Situada no corazón dun importante cruce decamiños, a vila de Allariz naceu das mans dos reis e condes do antano prósperoReino Suevo de Galicia. O seu nome é un reflexo daquela esquecida época: Vila Alaricii, “o burgo de Alarico”. Os monarcasgalegos e leoneses contribuíron a incrementar a súa fama e importancia: construíronsemurallas, erguéronse mosteiros, pazos e pontes sobre o Arnoia, conformando unhavila de granito envellecido polo tempo e moldeado pola historia.

Os seus habitantes adicáronse dende temposinmemoriais ás actividades agrícolas. Así o demostra o feito de que a súaprincipal actividade fora o cultivo e tecido do liño primeiro; e o curtido docoiro en tempos máis recentes.

Que o Arnoia continúe levando no seu curso asAugas Santas ó feiticeiro lugar de Allariz!

Dolmen de Axeitos, vestixio primitivo

2011-11-24T17:03:00.001+01:00

Ay! Cando funguen os ventos

nas polas do castañal

xa non ruxirán as armas

qu'alí tiñan nosos pais...!

Donde fixemos fogueiras

os carrascos nacerán,

e no dolmen en que'ibámos

de noite a sacrificar,

criáranse herbas e toxos

y-os mouchos aniñarán...

Cobrirán silvas y-adreiras

as pedras do noso lar,

e sobr'as mámoas dos mortos

xente allea pasará...

Arcebispo Lago

Achegámonos ós antergos tesouros que a historia nos foi agasallando ó longodos séculos, silenciosos lugares que nos falan dos comezos e dos finais, davida e da morte, das fortalezas e das debilidades. Un claro exemplo é ovestixio da Pedra do Mouro, por todos coñecido como Dolmen de Axeitos, e queconta xa cuns case seis mil anos. Antigamente, estaba soterrado nun outeiro formadopor rochas e terra coñecido como mámoa, que contaría tamén cun corredor radial que suporía un acceso á cámara.

Esta xoia do neolítico, afincada nas terras do Concello de Ribeira,resístese a desaparecer e loita por ensinarnos a súa pendurada anta e as verticaislaxas que o conforman, impresionantes menhires acoitelados dende temposinmemoriais nestas terras para exercer de leito mortuorio de primitivos defuntosdende o 4000 a.C. Pouco sabemos da vida naqueles tempos, mais sorprende odominio que o home galaico tiña para construír estes dolmens de xigantescaspedras, toda unha mestría que herdamos deles e, máis posteriormente, tamén dosromanos. Legados que fican condenados a vivir por sempre e para sempre,mergullados e agochados en centos de recunchos do noso pequeno país, tesouros quedebemos seguir protexendo.

Baixo a sombra da anta do Mouro e a súa feiticeira carballeira, decidimos liscar para non perturbar amaxia que neste lugar se percibe. Boa sorte pois, Dolmen de Axeitos!

Adeus, Cidade da Coruña

2011-11-18T22:29:00.001+01:00

¡Ouh, meiga cibdá d'a Cruña,
Cibdá d'a torre herculina,
de xeneraciós recordo
máis fortes q' as d' hoxe en dia;
Cibdá que por'sobr' os mares
érguel-a cabeza altíva,
cal onte n 'as tuas murallas
o brazo de María Pita:
¿Qué tés n'ese teu recinto,
que tés pr'os que te visitan,
que conecerte non poden
sin que deixarte non sintan?
Manuel Curros Enríquez

Cheguei a esta cidade cuns estreados dezaoito anos para rematar os meus estudos e comezar a voar. Sete anos despois, o destino, coma una coitela, rachou coa monotonía para obrigarme a buscar un leito baixo o máxico mapa estelar da nosa histórica Capital, Santiago de Compostela.

A escasos días da miña inminente fuxida, comezo a pensar nas noites coruñesas e os seus marítimos abrentes, na melancólica visión dende os cristais dunha vella galería ou no impetuoso e bravo vento que, coma de costume, azouta o faro máis vello, a Torre de Hércules. Lembrarei por sempre a súa fermosa muralla defensiva e o Castelo de San Antón, bastións defensivas da cidade, e como non, a María Pita; heroína e defensora coruñesa que, aló polo século XVI, loitou contra flota da armada inglesa capitaneadas polo corsario Francis Drake para libertar a súa cidade. Non esquecerei xamais as leccións aprendidas nestes sete capítulos de vivencias nin os amenos seráns de Orillamar, onde acostumábamos a deixarnos naufragar na estrela máis dourada do país; a de Galicia.

Resulta estraño e desconcertante para min enfrontarme a unha nova cidade, unha nova xente e unha nova vida, mais onde queira que vaia e onde queira que pise, levarei a canda min todas esas vivencias, todas esas leccións aprendidas, e o grato recordo dunha xente marabillosa. A cidade que bautizou a miña independencia deixará de ser o meu fogar de aluguer para pasar a ser un banco de recordos no caixón dunha memoria, cada vez máis roída polo tempo. Os meus ollos ficarán nos cons dunha deserta Praia do Orzán, no seu mar e nas súas illas, as miñas mans na humidade das pedras da Torre e os meus pés, non o dubidedes, percorrendo Galicia.

Boa sorte pois, amigos coruñeses, que o vello faro continúe aloumiñando, coma cada noite, o noso mar e as nosas perigosas ribeiras atlánticas!.

Estaca de Bares, mástil do Norte

2011-11-14T22:24:00.001+01:00

Lat.: 43º 47' 23.6” N, Lonx.: 7º 41' 17.9”O

“Aló en baixo, o Atlántico;mirando á man dereita o Cabo Ortegal, o mar Cantábrico, a Estaca de Bares, aserra da Coriscada, a Faladora, o monte Caxado, a ría e vila de Ortigueira...”

Narciso Luaces

Non podiamos liscar das terras da Mariña Occidental sen pasarnos polo rochosomástil do Norte, a punta de Estaca de Bares. Este recodo atópase no Concello deMañón, entre as rías de Ortigueira e O Barqueiro.

Esta enclave é o punto máissetentrional do país e, ó igual ca Ortegal, fica coma fronteira de mares, lindemariño que divide o Océano Atlántico do Mar Cantábrico, nun acompasado valse deventos que acompañan o itinerante voo das aves de paso. A paisaxe de cantísmostra a cara máis feroz destas terras, onde o vento, coma un perfeccionista emetódico escultor, foi azoutando a súa furia e moldeando a vertixinosa paisaxe.

Deixamos atrás o fermoso Faro de Estaca de Bares collendo rumbo ó Norte eloitando de cara a un vento oposto e resistente para ollar as invisiblesribeiras bretonas e os galeóns empuxados polo vento da necesidade.

Unha vez desafiamos as forzas da natureza, decidimos baixar a Porto deBares, unha abrigadiña e xeitosa vila mariñeira onde as chalanas descansan naarea da praia, a carón do mar onde viaxan ceibes cada abrente, cada alborada. Avila móstrase silenciosa e solitaria, completamente inmersa no ruxido feroz doseu mar.

Pero o máis sorprendente deste pequeno porto pesqueiro é o seu Diquefenicio, anterior á chegada dos romanos, e construído con bolos ou pedrascirculares moldeadas pola acción mariña.

Voltarei, algún día, a retarme co vento de Estaca de Bares!

Cudillero, anfiteatro cantábrico e mariñeiro

2011-11-13T13:59:00.001+01:00

"Y al cabo nada debosi no hay pesca prendo fuego,

me salgo al mar yquemo hasta el último aparejo,

que carguen a suespalda y su conciencia un hombre menos,

hoy siete defebrero, sello y firmo en Cudillero".

Víctor Manuel

Cansados de atravesar fronteiras e sendas veciñas, decidimos facer parada etomar folgos nun encrave único e, sen dúbida, un dos lugares máisimpresionantes de Principado de Asturies; o singular pobo mariñeiro de Cudillero,ou como dirían os astures; Cuideiru.

Este lugar recibe o nome de anfiteatro pola disposición das súas casas, quesimulan ficar penduradas nun monumental palco cara ó mar e á praza do mesmo.Todas elas, pintadas de distintas cores pero todas unidas entre si nunintricado labirinto de estreitas rúas e escalonadas fachadas, unas por riba dasoutras nun conxunto variopinto de vivendas que semellan non querer perderseningún detalle da función. Inundado de brisa cantábrica, esta vila é unbule-bule de veciños, coñecidos como pixuetos,e visitantes, artistas ou bohemios que se mergullan entre as súas rúas na buscada mellor instantánea e do mellor recuncho onde inspirarse e deterse cada poucoa ollar, sinxelamente, a propia vida deste lugar. O Faro de Cudillero completaa fantástica estampa marítima que se avista dende calquera fiestra dasincontables fachadas deste pintoresco anfiteatro.

Non é xusto falar destas terras astures sen citar á fermosísima Praia doSilencio, no mesmo concello e á cal é case imposible acceder se non é camiñando.Sorprenden os seus cantís e o seu nome; Silencio. Quizais pola súainaccesibilidade ou pola soidade que habita nesta praia a maior parte do ano.

Prometo volver apisar o escenario mariñeiro de Cudillero!

O vento mareiro de Baroña

2011-11-10T23:04:00.001+01:00

Doce a vista desde longe,

Castro boó, castro compreto,

¡Ou castro, amigo dos celtas,

Antr' os castros o primeíro:!

Eduardo Pondal

Poucos lugaresquedan xa coa maxia, historia e natureza que posúe o milenario Castro deBaroña, no municipio coruñés de Porto do Son. Este fermosísimo lugar fica nunhaminúscula península, moi preto da Praia de Arealonga, -curiosamente, ó igual que o Castro de Fazouro, no termo municipal de Foz, Lugo-, e a súa historiaremóntase ós siglos I a.C. e I d.C., cando os primitivos habitantes destacidadela se asentaron neste istmo, co fin de atopar unha fonte de alimentoconstante; os froitos do mar.

Este castromariñeiro ten unha liña de muro defensivo e un foxo, así como unha vintena depequenas vivendas, separadas en dúas áreas. Unha delas, a inferior, está desprotexidada intemperie, a carón das murallas e conta con pequenas escaleiras polas quese accedía ó alto dos muros. Sen embargo, a zona máis elevada parece estar máisresgardada por un túmulo de rochas acoiteladas, pero conserva unhas escaleiras,xa da era romana, que lle aportan un cariz máis portentoso, ademais de posuíras mellores vistas do castro. Ámbalas dúas zonas están divididas pola entradaprincipal e por unha praza ou zona aberta que antano, a bo seguro, debeu ser ocorazón desta cidadela. Pese a non ter auga doce no interior, non resultaría estrañoatopar pequenos regatos nos arredores.

O tempo foi pasandoe esta vella xoia e as súas preciosas pedras, resistíronse eternamente a seren moldeadaspolo vento mariñeiro e o salgado recendo do mar.

Longa vida aBaroña, e a tódolos castros galegos!

As esquecidas batallas do Castelo de Monterrei

2011-11-09T21:55:00.002+01:00

Ollando para os nosos batallóns:

Betanzos, Mondoñedo, Compostela,

Santiago, Pontevedra, Tuy, Ourense,

E Monterrei, con outra mais milicia

Debaixo da bandeira de Galicia

Xoán Manuel Pintos

Achegámonos á Limiapara mergullarnos nos dominios do Castelo de Monterrei e contemplar dende omáis alto do val, esta monumental fortaleza e un horizonte de terrassanguentas.

Este castelo medievalque data do século XII, foi construído por Afonso Henríques a carón do ríoTámega e na confluencia dos antigos camiños que conducían a Ourense e á Pobrade Seabra, nun encrave estratéxico; a fronteira con Portugal. As súas pétreasparedes foron o fogar de diferentes liñaxes coma os Fonseca, os Acevedo, os Ulloa,ou os Duques de Alba.

Este conxunto érguesesobre unha impoñente fortaleza con tres magníficos niveis de muro defensivo, ademaisdun profundo foxo. Dentro do propio recinto existe un auténtico poboado, xa deshabitado,pero que aínda mantén os restos das antigas vidas que o habitaron. No alto dacidadela, a contundente torre da homenaxe preside o pazo, antano residencia dosseñores do castelo. Hoxe, somentes as vellas cortinaxes roídas polo tempo quesaen á luz a través das fiestras, son a testemuña que queda do antigo poderíoda gran fortaleza do Limia.

Vellos canóns debronce aínda gardan vixiantes ós inimigos da patria galega, mais xa non haiguerras nin combates na gran chaira de Verín. Somentes quedan lembranzas deantigas batallas que antano ameazaban o Castelo de Monterrei. Hoxe, a únicaameaza real desta señorial fortaleza é o tempo, cuios efectos xa se deixan vernalgúns derrubamentos nos muros e nas vivendas. Sen embargo, o que nunca foiquen de apagar o tempo, son os recordos agochados nas pedras de Monterrei.

As Torres do Allo

2011-10-30T22:42:00.004+01:00

“D'este val n'o medio e medio,
Entr' edras e musgo envoltas,
Ergue as torres un castelo,
Feito alá n' eras remotas
De pedra de sillería,
Cáxeque c'o tempo roxa.
Com' est' antigo edificio
Outro non hay segun contas”

Aires da miña terra
M. Curros Enriquez

Inmerso tralos misterios que enfeitizan ás laxas mortuorias nas terras da Soneira, decidín facer un alto no camiño e adentarme polo nobre vieiro que, conducido polas sombras das carballeiras, dá a benvida a un pazo nobre e impoñente; As Torres do Allo, no Concello de Zas.

Esta fermosa xoia da arquitectura galega é un dos pazos máis antigos de Galicia, herdanza dos Condes de Altamira, data da primeira metade do século XVI. Foi construído polo fidalgo Gómez de Rioboo Vilardefrancos. Anteriormente e no mesmo lugar onde se ubica, as mesmas pedras destas torres serían parte dun vello castelo, unha fortaleza que máis tarde non gustaría ós Reis Católicos e que rematarían ordenando a súa destrución. As torres son de distintas épocas e o edificio é rectangular, de estilo renacentista. Chama moito a atención os elementos do gótico final que engalanan as súas fiestras, balconadas, escudos e portas. Ao ser redor pódense contar uns tres xeitosos hórreos e uns marabillosos campos de labranza.

Tamén pode un parar a contemplar o misterio que esconden as pétreas e misteriosas gárgolas que vixían este nobre lugar.

As follas ceibes de Cambre

2011-10-14T22:23:00.002+02:00

A fraga recuperou de súpeto a súa alma inxenua, na que toda ciencia consiste en saber que de canto se pode ver, facer ou pensar sobre a terra, o máis prodixioso, profundo e grave é isto: vivir.
Wenceslao Fernández Flórez

Nesta cálida tarde outonal deixámonos caer coma follas secas nos xardíns que engalanan a vella Igrexa de Santa María de Cambre, a carón do Río Mero e inmersos de cheo nas Mariñas de Frade. No corazón da vila atópase este conxunto medieval que data de finais do século XII e que xurdiu a carón dun mosteiro aínda máis antigo. Chama a atención o bo estado no que se conservan os seus elementos románicos, influídos por un estilo moi compostelán (na imaxe, o exterior da ábsida). A súa planta, de cruz latina e con deambulatorio, confirma o seu parecido co estilo compostelán. Cabe destacar tamén, por suposto, a súa fachada, que conserva unha impoñente portada e un fermoso rosetón románico. A igrexa foi costeada polos poderosos Condes de Traba, o que explica tamén, as súas dimensións.

Para chegar ata alí é preciso pasar por unha impoñente e antiga senda que daba a benvida a este, non menos, fermoso conxunto, en pleno Camiño Inglés. A carón deste antigo vieiro, custodiado por dúas ringleiras de árbores centenarias, foi medrando ó longo dos séculos a singular vila de Cambre.

Lonxe de fuxir deste verxel, refuxiámonos na sombra que os muros do templo nos brindaban e prometemos voltar, coma cada semana, para enchérmonos de paz e realidade.

A carón do Pazo de Lourizán

2011-05-09T22:03:00.004+02:00

Un ar que vén do Pazo
levanta as flores mortas nunha espiral
de bruídos
como un choro coral
ou riso unánime de salón.

Sete poemas e un maio
Lois Diéguez

Un sinte curiosidade ó adentrarse nos dominios do Pazo de Lourizán e ver o seu maxestoso xardín botánico ou a innumerábel cantidade de especies arbóreas procedentes de distintos países do mundo. Non menos impactante é a fachada principal do Pazo, obra do arquitecto Xenaro de la Fuente Domínguez.

Esta fermoso lugar fica en Erbalonga, na estrada que conduce a Marín dende Pontevedra. Trátase dunha finca de máis de 50 hectáreas que nos dá a benvida cunha ringleira de camelias e fermosas fontes e innumerábeis xardíns.

O edificio semella estar habitado por espíritos, presidido por un reloxo parado e numerosas fiestras valeiras. Profundemos na súa historia:

O Lourizán do século XV era unha granxa da que aínda conserva o Pombal, un hórreo e unha eira envexábel. Mais a granxa, co paso do tempo, foise convertendo en residencia de descanso e lecer do político e avogado Euxenio Montero Ríos, e xa nos anos corenta do século pasado, foi dar a mans da Deputación de Pontevedra.

Cabe destacar as numerosas especies autóctonas e foráneas coma bidueiros, carballos, castiñeiros ou magnolias, herba xapónica, fentos xigantes…, e entre os seus xardíns sorpréndenos coa Gruta dos espellos; unha cova cunha singular fonte que sae da boca dun peixe e que está rodeada de espellos.

Actualmente, nesta paraxe afíncase o Centro de Investigacións Ambientais e Forestais de Lourizán. Boa sorte a este pequeno paraíso.

As Eiras no Camiño de Castela

2011-05-05T22:42:00.003+02:00

Cando no val de Laza o peliqueiro desce
dacabalo dos séculos e a neve,
a bolboreta abana as súas asas
entre choca e facianas engurradas.
A bolboreta morre aos poucos días;
galopa o peliqueiro decote
no val de Laza.

Informe da Gavilla
Vítor Vaqueiro

Chegamos a Laza coma forasteiros “maragatos” para saborear un bo anaco de Bica e pisar terras sanguentas, desexando subir ás Eiras, nunha vertixinosa paraxe onde o silencio e a soidade estoupa cos berros dos corvos e co asubío do vento. As Eiras é un fermoso lugar dentro das Terras de Monterrei que acouga o desconsolo dos peregrinos e enfeitiza a todo aquel ser que a visita. Forma parte da Vía da Prata ou Vía Romana e do antigo “Camiño de Castela”; un desaparecido tramo de intercambio mercantil con Castela. Na actualidade, somentes os peregrinos e os panadeiros, ousan pisar os vieiros desta fera e vertixinosa paraxe para saudar ós seus serenos veciños. Son eles os auténticos superviventes ó axetreo e á insostibilidade das vidas basura, de usar e tirar. Eles son os mestres da arte máis intelixente e máis tradicional; a sabiduría do minifundio e os contos a carón da lareira.

Que As Eiras sigan a ser un recuncho a pé de camiño, nas ladeiras sanguentas da terra de Laza.

Gaivotas no Rumbo de Sardiñeiro

2011-03-30T21:41:00.002+02:00

As gaivotas, veciñas dos cantís e viaxeiras incansables, buscan paz e sosego nas calmas augas de Sardiñeiro. Donas do Mar Atlántico, viaxan alén do mar. O Rumbo é cousa delas.

E por voar mellor espacio, as velas
das asas das gaivotas máis me valen

Vén unha luz e atmósfera de flores
e impúlsome e respiro o mellor aire
. . .

E por voar o mellor aire vállanme
as asas deses brazos con que abrazas

E por correr auga mellor oriéntome
cruzando a seda do teu corpo, amada

Veñen gaivotas flores a esperanza a dita
o vento Norte a estrela o mar o sol o cante

Ardentía
Bernardino Graña

Corcubión recende a historia

2010-12-21T08:14:00.002+01:00

“En Corcubión a música tolda a luz do dia e a lua e o sole retrocede

interior e se retrai humana”.

Cesáreo Sánchez

Baixando por San Pedro da Redonda, escoitamos os latexos da vella historia dos Condes de Traba e o seu poderío, mentres que no horizonte comezamos a divisar o fermoso Areal de Quenxe, aloumiñando o mar e sen rompe-la paz da súa ría, na que fican tres dos seus grandes tesouros; o delicioso berberecho, o Carrumeiro e a misteriosa Illa da Lobeira. Esta última, unha das máis misteriosas e lendarias da Costa da Morte, noutros tempos habitada por solitarios fareiros e somentes alugada, na actualidade, ás gaivotas embravecidas dos confíns da terra. Mais esta vila señorial garda en terra a meirande parte dos seu importante patrimonio, historia traballada na pedra e ollada dende aburguesadas galerías, que nos falan dun grandioso pasado e un respectuoso presente. Senón, un só ten que visitar a Igrexa de San Marcos ou O Pazo de Altamira, ou o Castelo do Cardeal, que formou parella no seu dia co Castelo do Príncipe, na Ameixenda e xusto na beira contraria, para defender a entrada da Ría de posibles perigos.

As súas rúas e as súas edificacións fan deste lugar un auténtico museo de cantería. Mais a cultura sempre tivo en Corcubión e nos seus habitantes un lugar moi preferente. Boa mostra disto é a creación na diáspora da revista Alborada, a comezos do século pasado, ou a inmensidade de actividades culturais que se deron cita nesta vila, e nas que a figura de D. Rafael Mouzo, alcalde nacionalista deste Concello durante máis de vinte anos, foi decisiva. Por iso fixemos parada nesta vila señorial que fica en paz, secularmente adurmiñada á beira da súa ría para seguir a conservar o seu esplendoroso pasado.

O Legado de Mariñán

2010-09-23T11:34:00.005+02:00

No Pazo Desolado cain follas sen vento: aves lonxanas que pechan
os ollos e volven durmir.

Cesáreo Sánchez

Mergullámonos na historia ó chegar a Mariñán, -inmersos no Concello de Bergondo-, i en concreto na Quinta de Bergondo, máis coñecido por Pazo de Mariñán, unha xoia da nobreza galega. Por moitos é coñecido tamén como a Casa de Láncara, en referencia ó seu último propietario, Xerardo Bermúdez de Castro e Suárez de Deza. Pero este privilexiado fogar, que fica á beira da Ría de Betanzos dos Cabaleiros, comezou sendo unha torre defensiva a carón do curso do Mandeo e creada aló pola Idade Media da man de Gómez Pérez das Mariñas. O paso do tempo foi trocando a finalidade e o estilo construtivo desta vella fortaleza, que durante os séculos XVII e XVIII, foise transformando nun pazo residencial da alta sociedade da época e adquire a estrutura en forma de U que ten na actualidade. En definitiva, unha vella fortaleza convertida en Pazo nobiliario.

Na actualidade, o pazo conta con numerosos elementos barrocos e neoclásicos que aportan unha certa distinción con respecto a outros moitos pazos galegos, é o caso da Capela en honor a San Roque, que data do século XV e fundada por Constanza das Mariñas, ou dos rostros pétreos que abundan e vixían as fermosas escalinatas e dos que se cre que poden ser criados, administradores, ou mesmo bustos de iconografía indioamericana. Non menos distintivo é o parterre de buxo que engalana o xardín principal ou as diversas fontes e especies arbóreas que aquí fican dende antano, como é o caso de eucaliptos xigantescos, cipreses, palmeiras ou camelias. Tamén cabe sinalar o seu impoñente pombal e as súas marabillosas vistas á Ría de Betanzos.

Trala morte do Señor de Láncara en 1936 sen deixar descendencia, o pazo pasou a mans da Deputación da Coruña, e no 1972 foi declarado Conxunto Histórico-Artístico. Agora todos podemos percorrer os xardíns franceses do pazo e ollar a súa privilexiada paisaxe, pois o legado de Mariñán abrangue a tódolos galegos.

Farrapos da Fisterra pagá

2010-09-14T12:01:00.006+02:00

Mundo,
onde cairon infinitos farrapos
da miña alma.
Xamais a dimensión da esperanza
foi estraña ó meu sentir.
Respirar o aloxamento do espacio,
faime sumerxir no pálido consolo
dos astros.

Alegoría do ensoño ferido
Mº do Carme Kruckenberg

Cada día chegan á Fin da Terra, milleiros de camiñantes que, paso a paso, buscan un final físico e pagán onde pendurar ou queimar os seus farrapos carentes de vida. Merecentes de mesturarse co ensalitrado ar á súa chegada ó infinito e á derradeira Fin do seu solitario camiño. Milleiros morren no lume namentres outros moitos, fuxen da terra para pendurarse no leito do ar. Fisterra garda as súas historias.

Buño dos oleiros

2010-08-12T18:54:00.002+02:00

Na escola-torno, somos os oleiros
e vós o barro cantareiro.
Miguel Anxo Mouriño

Buño é o pobo dos alfareiros, artesáns que dan forma dende o século XVI a multitude de pezas tradicionais como cuncas, vaixelas, cazolas, potas e, por suposto, o espitado; unha peza decorativa moi usual nas épocas romanas. Do barro moldeado coas mans nacen pezas que noutros tempos resultaban imprescindibles, e Buño era a escola dos oleiros, sen dúbida, o pobo alfareiro máis importante do país Galego.

Non se pode pasar por Buño sen visitar o quinteiro do Forno do Forte, ergueito no século XIX e composto por un forno, un cabanote, un cabazo e as casas dos alfareiros e xornaleiros.

Na actualidade, esta vila bergantiñá, ten unha cita anual coa vella laboura dos alfareiros na súa Mostra da Olería, que se está a celebrar dende o día 6 e que rematará o vindeiro día 15 deste mes.

Nas mans destes oleiros queda a mestría e a dura laboura de conservar a tradición. Nas nosas, a de valorala.

Velaí unha listaxe dalgúns dos oleiros de Buño, con nomes e apelidos:

Aparicio Añón Caamaño / Xosé A. Añón Lista / Lola Faya Puñal / Xosé A. Corral / Pilar Gómez Caamaño / Carmen Labrador Fariña / Fernando Mourón / Juan J. Nieto Carril / Antonio Pereira / Carmen Regueira Ordóñez / Lidia Trigo Suárez / María Añón Souto / Alce Buño / Obradoiro Cambón / Obradoiro Feituras / Obradoiro Sarandeo

O pasado San Xoán da Coruña

2010-08-03T11:08:00.005+02:00

Hoxe é víspera de San Xoán, arrecende a colo de nai, cantanos grilos e o vento morno trainos de lonxe o son dun bombardino. Mañán lavarémonos con herbas arrecendentes.

Cousas
Alfonso R. Castelao

Esta pasada noite de meigas, na beira atlántica da Coruña, os fachos do San Xoán voltaron a alumear o mar.

Xa pasou a noite meiga, na que se avivaron as chamas ante o ardente solpor da víspera de San Xoán e baixo a sombra impoñente da Torre da Crunia, a do Faro máis vello. A enseada do Orzán semellaba o berce do inferno e o seu mar, o traizoeiro espello da lúa. As meigas espallábanse entre o fume e os máis atrevidos brincaban ceibando desexos sobre as cacharelas. Pasada a media noite, as muxenas danzaban co vento do mar e a lendaria comuñón daba paso á festa. A praia infestada de fachos era un chan de brasas e sardiñas; a maxia de San Xoán escomezaba a cobrar vida.

Coma sempre, ó chegar o día, a resaca dos máis fieis aclarouse con auga de herbas arrecendentes e o xovial horizonte da enseada dounos os bos días.

Moitos son os que, nesta cidade, opinan que esta vella costume, esta víspera pasaxeira, debería, canto menos, ser constituída como unha festividade local. Eu, coma eses moitos coruñeses, tamén apoio esta lóxica inquedanza, pois a vella lumerada ven acompañándonos ó longo dos nosos días, alentando as nosas lareiras e propiciando os contos e lendas que aportan un especial misterio ó noso pasado. E nesta cidade case ninguén se resiste a perder esta obrigada cita de brebaxes, meigas e lume, sobretodo lume.

Pois que se recoñeza dunha vez a festividade local desta anterga cita!

A Costa da Égoa

2010-07-30T09:08:00.004+02:00

É no íntre en que a terra, para se durmir, vaille virando as costas á luz e o fume das tellas, mesto e leitoso, vaise esparexendo no fondo do val. Non é cousa de outro mundo pinta-lo que ven os ollos, que serán comestos polos vermes; pero na paisaxe hai máis cousas que fitar, pois naquel muíño cantareiro dous namorados danse o primeiro bico e naquel pazo do castiñeiro seco ouvean os cans.

Cousas
Alfonso R. Castelao

Botamos a andar na Costa da Égoa ata adentrarnos no sombrío Val de Barcia e seguir o curso do Barcés, o río que flanquexa o impoñente Monte Xalo e que discurre nas vertentes das Travesas e Mesón do Bento. Cumprimos o Roteiro Mariñán que surca as terras de Hérves, Salgueiros, Batán, Chamoso e Monte Meán.

Tres pazos e dúas igrexas custodian este verxel no que a auga da vida nutre as terras, e dende antano, proporciona a enerxía necesaria para moer a fariña do pan máis literal e imprescindible. Os muíños están presentes ó longo da xeografía galega e a maioría fican esquecidos e asolagados polas edras; nembargantes, outros tiveron a sorte de ser reconstruídos e ver mellorada a súa imaxe, como é o caso de Verdes, Toba ou máis recentemente, os Batáns de Mosquetín. O val de Barcia e a súa xente non esqueceron os seus muíños e crearon un museu onde as construcións máis vellas conviven cos avances do século pasado; é o caso da construción de pozos e da aparición do cemento.

Este fermoso lugar é a Costa da Égoa, e aquí botamos a andar.

O Pazo é de Meirás

2010-07-22T18:05:00.006+02:00

No Pazo acenden-se luces
co silencio recollido dos vosos ollos
e bailan espantallos co ouro e as medallas
que antonte lles entregastes
con sorriso de cartaz.
Lois Diéguez

O Pazo de Meirás ergueuse a finais do século XIX da man da escritora e Condesa Emilia Pardo Bazán na parroquia de San Martiño de Meirás, no Concello de Sada.

Foi na Terraza desta fermosa vila onde me contaron a historia dun antigo edificio que destruiron os franceses durante a Guerra de Independencia e que pertencía dende o século XVI ós Patiño de Bergondo e, por enlaces matrimoniais, tamén ós Pardo de Lama, devanceiros da escritora coruñesa, Emilia Pardo Bazán. Ela foi quen dou orde de construír este pazo en 1893 para pasar tempadas e albergar xuntanzas con diversos escritores entre os que cabe destacar a figura de Unamuno. O seu pazo estaba composto por tres torres desiguais e unha capela na que casou a propia escritora. Tamén contaba cunha biblioteca que se situaba na Torre da Quimera, a máis grande das tres torres, onde a Condesa, con frecuencia, escribía os seus artigos.

A historia cambiou trala morte de Emilia Pardo Bazán, un 12 de maio de 1921, pois o Pazo tentouse doar pola familia á Compañía de Xesús para que se destinase ó noviciado. As condicións postas polas herdeiras non foron aceptadas e foi entón cando as autoridades franquistas da Coruña, lideradas por unha comisión que trataba de buscar un agasallo á altura do indesexable ditador Francisco Franco, ameazaron e extorsionaron ós veciños ata que conseguiron arrebatar por unhas cantas pesetas o Pazo ó pobo de Meirás.

A historia máis recente non foi quen de cambiar nada entre eses muros nos que o finadísimo xeneral pasaba as súas estadías de verán. Na actualidade, tamén é a residencia de verán da neta do ditador. É o Pazo da discordia que ten que ser devolto a Meirás e a tódolos galegos axiña. Que nunca se esquezan que o Pazo, gústelles ou non, é de Meirás.

A mítica Terraza de Sada

2010-07-02T11:13:00.003+02:00

Ben pensarás que de Sada
che vou facer relación,
pois ten presente que non
che podo despricar nada,
porque aquela enmarañada,
amais da jente que tiña,
era jente da Mariña
e non jente como queira,
que era jente da primeira
e algunha túa e minha.

Composicións galegas
Xosé Cornide

Este edificio sito a carón da beira do mar da ría de Sada, é un claro exemplo de arquitectura modernista ou Art Nouveau, e foi construído por Antonio López Hernández a comezos do S.XX, concretamente no 1912 nos Xardíns de Méndez Núñez da Coruña. Trátase dunha construcción que foi trasladada ó paseo marítimo de Sada sobre 1920 e na actualidade é un dos exemplos máis claros do movemento modernista de Galicia.

Construído a base de vidro, ferro e madeira, este edificio foi un quiosco-restaurante e na actualidade representa unha mostra inmellorable da arquitectura modernista galega, ademais dun espazo perfecto para desfrutar dun bo concerto de Jazz ou dun café expreso. No ano 1975 foi declarado Monumento Histórico Artístico Nacional.

Que o tempo siga a deterse nesta fermosa terraza!

O vello Mosteiro de Sobrado

2010-06-23T20:48:00.003+02:00

Aqueles tempos d'a infáncea
Que todos legres pasamos,
A chousa en que veu ô mundo,
Aquel choutador regato
Qu'â veira mesma d'a porta
Tranquilo vai marmulando;
O cruceiro n-o camiño
Que vai ô monte leixano,
As festas á quê asistía,
Os sempre tristeiros cantos

Con que os fiandós arrematan,
Con que empezan os traballos;
O soido d'a campana
O d'o mosteiro cercano
D'os órganos os acentos
Y-os remores con que, vagos,
D'os monxes van rexordindo
Os rezos por antr'os cráustros;
D'a gaita as tristeiras notas,
Os concertos d'os paxaros
N-as carballeiras sombrisas,
O soave cheiro d'os campos,
As promesas de cariño,
De tenro amor os abrazos....

Muxenas
Amador Montenegro

As Terras de Melide agochan un mosteiro que leva acompañado a abondosas xeracións de veciños de Sobrado dos Monxes ó longo da súa historia. Trátase do Mosteiro de Santa María, que viviu tanto momentos álxidos coma adversos, nos dez séculos que dan fe da súa existencia. Foi creado por orde dos condes de Présaras aló polo ano 952, e antigamente era coñecido co nome de San Salvador.

A Serra da Cova da Serpe e os mestos montes de Bocelo e Corno do Boi, cal atalaias pedregosas, custodian as zonas chas onde se concentran a maioría das hortas e fogares dos veciños. Así mesmo, as súas terras son a súa principal fonte de vida e fican sempre nutridas polas doces augas dos ríos Mandeo e Tambre; as que buscan sen presa a súa fin en Betanzos e Noia.

Os milleiros de peregríns que deciden facer un alto no camiño a Compostela e coller un pouco de alento, supoñen tamén un gran aporte cultural e vital para este pobo de poucos habitantes. No centro do mesmo componse a súa historia; o seu mosteiro e a súa pétrea alameda. E ó seu redor acumúlanse as casas.

A historia baséase en tempos gloriosos e tempos decadentes. Gloriosos como naquelas épocas dos Condes de Traba, cando consegue converterse nun dos máis poderosos mosteiros de Galicia e o primeiro que se integra na Orde de Cister da Península Ibérica. Non foron menos gloriosas as épocas dos Reis Católicos, cando se realizaron varias reformas e melloras arquitectónicas na igrexa e nos claustros. Pero o certo é que a este recanto de culto tamén lle tocou vivir tempos decadentes e de abandono, de silenzo. Na actualidade está habitado por monxes beneditinos e considérase unha xoia do Barroco galego. É unha visita obrigada a todo camiñante que por alí se perda.

Sobrado é parte do Camiño, vieiro que conduce a Compostela. É tamén unha terra traballadora infestada de fermosas carballeiras, como a da Casa do Gado, que foi escenario natural do filme de J. Luís Cuerda, El bosque Animado. É terra de misteriosas pedras como a Pena da Moura ou o dolme do Forno dos Mouros. E a súa lagoa, creada en torno ó ano 1500 por monxes para unificar pequenos regatos e pescar, supón na actualidade unha fonte de vida para numerosas especies da nosa fauna e flora e un escenario propicio para o ocio e os artistas namorados.

Que se sigan a deter neste lugar os viaxeiros que se perdan no camiño!

O Vento amigo da Roncadoira

2010-03-03T17:14:00.002+01:00

Vento mareiro, amigo
dos velamios senlleiros, da nebriña
de ronseles no ar aloumiñada,
do azul lonxano que se volve lila.

Unha frauta delgada de horizontes,
trema na túa voz e dálle vida.

Hoxe as dornas sulcaron,
a sorrisa do mar profunda e nidia.

Hoxe as dornas, beberon o teu sangue na badía.

E ti, beilando muiñeiras tolo
no corazón da noite
onde a forza de Deus anda perdida.

Mans de vidro e de nube,
vento amigo,
medra no teu lecer a moradía.

As Moradías do Vento
A. Avilés de Taramancos

Se queredes escoitar o asubío melodioso do Cantábrico, debedes achegarvos á Punta Roncadoira, no concello lugués de Xove, na Mariña Occidental. O vento amósase salvaxe, mesturándose co mar, izando o voo das aves de paso costeiras, libertarias i emigrantes. Estas fermosas aves son as agónicas donas deste silencioso horizonte, surcando a Ría de Viveiro e as illas Sarón, Farallóns e Coelleira.

O Faro, de estrutura cilíndrica e provisto de dúas balconadas, recorda a outros faros do norte, como o de Illa Pancha ou o de Ortegal. Este faro é un idóneo miradoiro onde perder a ollada entre a Praia de Esteiro e Portocelo. O vento farturento de liberdades asubía constantemente para perturbar un silenzo que afoga e ceibar as melodiosas verbas do Mar.

Que o vento acompañe o voo das xeracionais aves de paso!

Cheira a Cocido nas terras do Deza

2010-02-09T17:28:00.002+01:00

Arrimei o pote ô lume
Con augua para quentar.
Mentras escarabellaba
Na cinza, vin relumbrar
Un ichavo d'a fertuna...
¡Miña Vir e d'o Pilar!
Correndiño, correndiño
O fun en sal á empregar,
Mais contenta qu'un-has pascoas
Volvin á port'á pechar,
E n'a miña horta pequena
Un-has coles fun catar.
Con un pouco d'unto vello
Qu'o ben soupen aforrar,
E c'a fariñiña munda,
a tiña para cear.
Fi en un caldo de groria
Que me soupo, que la mar,
Fi en un bolo d'o pote
Qu'era cousa d'envidiar;
Despois qu'o tiven comido,
Volvin de novo á rezar;
E despois qu'houven rezado
Pu en á roupa á secar,
Que non tiña fio en oito
D'haber tanto me mollar,
N'antramentras me secaba
Pu enme logo á cantar
Para que m'oiran
En tod'ó lugar:

Meu lar, meu fogar,
Cantas onciñas
D'ouro me vals.

Follas Novas
Rosalia de Castro

Recende a cocido entre as rúas de Lalín, coma un etéreo arume propio dos teitos labregos, coma unha tradición insustituíbelmente familiar. As rúas, aquí en Lalín, comparten espazo cos porcos da terra, a materia prima máis anterga.

Esta semana a festa está garantida en terras do Deza, onde non somentes se pode degustar o cocido galego, senón os innumerables produtos cos que sempre nos agasalla a nosa vella terra; patacas, grelos, chourizos, fabas e, por suposto, as mellores carnes galegas. A sabedoría, o amor e a paciencia son as mellores ferramentas para preparar un bo plato de cocido.

O Castro de Goiás e Donramiro fican como a testemuña e tesouro xeracional que dan fe da historia da vila. O nome de Lalín procede de Lalino; era un colono do Conde do Deza que posuía as terras onde logo se erixiu o Mosteiro de San Martiño de Lalín de Arriba.

¡Que non morran as mans que alentan o mellor cocido galego!

Leiras de vella sabedoría

2009-12-20T08:31:00.003+01:00

Na leira seca e polvorenta, arando,
o destripa terróns fálalle ó gando:
"¡Ei, marelo! ¡Ei, vermello! ¡Bois ou demos!"
Ramón Cabanillas

Esta semana quero compartir con vós un fermoso e sensacional fragmento doutro dos grandes no gremio das letras galegas contemporáneas. Outro dos que levan consigo a férrea defensa por tódolos recunchos que pisa.

O certo é que comezo a pensar que estes fragmentos, coma o que ceibo máis abaixo, é importantísimo difundilos e rescata-los do pó e olvido que se acumula nos estantes da salita.

Adicarei, dende agora e sen modificar o estilo tan particular como propio que se foi labrando dende que naceu este espazo, entradas con fragmentos que nos rememoren o espírito e sentir dos que defenden o dereito a non perder a vella cultura que nos ven herdada. Sería prudente, baixo o meu punto de vista, non centrarme somentes no eido da lírica como introdución ás entradas, senón introducir fragmentos narrativos, artigos ou calquer outro estilo que supoña un berro de liberdade e un eco de espranza.

A pequena horta labrada e sempre húmida que mostro nesta imaxe non representa un lugar concreto da nósa xeografía, refrícte máis ben, a paisaxe común e xeral dos arredores da aldea galega. Ben labradas e nutridas as leiras, comezarán a enxendrar os froitos que tanto esperan os labregos. Este arte primitivo non mudou demasiado dende os castrexos, pois a pesares de que o tempo foi mellorando os apeiros de labranza, o esforzo e a metodoloxía segue a ser a mesma, mulleres e homes que peitean a terra e posúen a sabedoría que tan pouco semella importar. Déixovos unha mensaxe morriñenta dun firme guerreiro das letras, Suso de Toro, porque este pequeño fragmento representa unha proba máis da mestría que dominan certos e comprometidos artístas, cheos de valor.

“Tantos sabores, olores... Para mín ningún olor que se asocie coa aldea é malo, nin o olor da bosta. Aínda que hoxe hai olores novos, como o purín, que é puramente tóxico. A porta do forno cerrábase con bosta. Esa repugnancias que hai actuais de quen non sabe o valor das cousas, de quen non sabe que para recoller o trigo e para poder comer o pan, primeiro hai que recoller o esterco e estralo logo na leira... No mundo tradicional, no mundo arcaico, quen ten medo a mancharse de esterco non come pan. O esterco é algo valioso. Pero claro, unha persoa tan estupidificada que descoñece de ónde ven o pan que come non o pode comprender. Unha persoa que sabe o valor das cousas sabe que o esterco é valioso.

Esa é unha lección que só dá a agricultura, a vida do agricultor. A vida do labrego é unha vida chea dunha sabedoría fonda, chea de valor, unha vida na que todo ten sentido e todo ten o seu lugar. Para mín a ligazón có idioma e afectiva, moi íntima, e movida sobre todo por un afán de religazón a un mundo do que me sentín exiliado en adiante: o mundo que perdín. O meu paraíso perdido é aquela aldea que xa non existe daquela maneira. Os meus avós morreron... É un mundo co que hoxe non teño contacto. Pero unha e outra vez volvo alí na miña memoria. E teño a conciencia de que o meu paraíso perdido é alí. Por iso cultivaba o galego. Non é algo político, é unha necesidade, a necesidade da miña identidade.”

Conversa de Suso de Toro con Antonio Pedrós

Ceibemos o Xallas!

2009-11-17T18:18:00.005+01:00

De Xallas; mais coma Xallas,
N' he terra tan agre e estérea;
Préto d'areosa Lage,
Non longe de Pasarela:
As suas casas son brancas,
E unhas pombas asomellan,
Sobr' un tarréo pousadas,
No tempo da sementeira;
E cara o sol cando nace,
Tén as ventanas ben feitas.
As suas augas son doces;
E diante tén unha veiga,
Que quen á contempra un pouco,
Suidades déixano e penas.
Alí deixéi ó que á alma,
Non recorda sin tristeza;
Os meus, é aquel que foi causa,
Da miña pena primeira…Queixumes dos Pinos
Eduardo Pondal

Dende as milenarias i escachadas pedras do alto da enseada do Ézaro contémplase a fría morte do Xallas no mar. Os feros corvos enloitan o ceo dos solpores dos confíns da terra. Ata semellan escoitar un réquiem de bardos bos e xenerosos, para protagonizar a procesión máis antiga e ollar de preto a lendaria Fervenza do Xallas.

Dende o granítico alto da Fervenza, a vila do Pindo parece minusculamente arroupada polos indómitos mares da Costa da Morte.

Esta xoia natural é o único río de Europa que desemboca en fervenza no mar pero a partires de 1897 comezou a ser apresado e canalizado pola interesada man humana, decapitado por unha presa de formigón. Ás veces o turismo consegue un domingo de liberdade para o pobre Xallas, para abrir un pouco o grifo e sacar unhas fotos dunha paradisíaca morte. A nós tocaranos deleitarnos coas fotos en branco e negro onde o Xallas ensinaba o máis fermoso e digno arte de morrer.

Liberdade para o Xallas!

Cunqueiro fica en Mondoñedo

2009-11-07T00:02:00.002+01:00

Herba aquí ou acolá

Todo pende en que ún esteña morto
perguntando póla herba que nasce derriba
coma por un novo corpo máis levián,
abaneado pólo vento,
- que trae e que leva a semente -
Herba no monte ou nas rúas da cidade
- aquí podían ser os pés dos vagabundos
que ún se soñara nús unha mañán de cedo -

Canto vai da memoria á herba
por onde terreas pensativas azas
caladamente te recomezan. Ouh abril,
tí liberdado dos vermes e dos ósos
dos ouvidos por onde estabas apegado
a aqueles outros pasaxeiros de traxe novo!
Cando chove adeprendo a beber auga.
Por unha boca que non tiven, abrancuxados
fíos que zugan no terrón e medran:
foron percisos nubes e sol e un sacho
- namentras te valeiras
esqueces os cantos ledos do verán e o merlo
o pan o lume e esa doce sorrisa
que todos tivemos unha vez pousada no peito -

Todo pende en que ún esteña morto
e queira volver ao val e á noite
esmola de home, pasteiro comunal
onde brancas ovellas alindadas por unha vella
pacen seguido sin erguer a cabeza
sin decatarse de ónde ven a herba
que moen e remoen os dentes apertados.

Sin decatarse da resurreción da carne de Álvaro Cunqueiro,
un novo corpo limpo que soñaba co vento,
— beira dun río, quizaves,
ou nun alto —.

Ese alguén de meu que nunca volve
á auga da infancia
sin saber saír do laberinto.
Ese que é outro home que eu levo
derrubado sobre min
ou como a hedra 90 carballos abraza.

En balde lle digo que hoxe recollen
as coloradas mazáns
e que hai que buscar as que caen entre a herba.
Verdadeiramente é como levar un morto
nada apetece e de nada se lembra
preguizoso sombrío. A seu carón vivo
e o eu que canta e volve
mira de esguello pra ónde xaz
e olla cómo apodrecen nel os soños e os anceios
a mocedade que foi e as sorrisas das mulleres
todo o que foi amado e recibido
todo o que foi e nunca máis será.
Pro o eu que vive e anda
resiste e non esquece ren,
despedíndose farto de vida
cando a vida de meu e máila súa acaben.
Pro eu resucitarei que soio volven
os que recordan, compañeiros.
Álvaro Cunqueiro

As Dornas da Illa de Arousa

2009-10-16T20:33:00.004+02:00

No ébano xélido
do skating da ría,
voltexando ledas
esbaraban as luces da vila.

No fío da praya
as dornas durmidas,
debruzadas carón da marea
nun soño de illas.

Nas ponlas do vento
o trebón pousado
era un moucho de negro prumaxo
que agoira os naufraxios.

Unha lua verde
penduraba no mouro silenzo
un longo surriso
de esquelete vello.

Noite Mareira
Luís Amado Carballo

Dende a Illa de Arousa, os horizontes están cheos de bateas e as suas mudas praias son o mellor leito para redes, dornas, remos e velas.

Esta sorprendente illa das Rías Baixas é unha xoia que presume das súas dornas e tradicionais regatas, así coma do Faro de Punta Cabalo ou as marismas e o ancestral arte do mar. É un dos municipios máis recentes de Galicia e o único concello insular.

O mar, as pedras e os piñeiros conforman a paisaxe que, dende o mar, observan os mariñeiros, os visitantes e as bateas. Eses ventres que enxendran o mellor mexilón da cociña galega e o máis sublime antollo das cociñas internacionais.

As garzas reinan nas marismas sempre presentes e antergas das Rías Baixas. Estas xunqueiras son fonte de vida e universo particular de patos e innumerábeis especies da nosa fauna e flora.

Dende o Con do Forno divísase a actividade mariñeira e os contornos da Illa, a ponte que a une con Vilanova de Arousa e o azul intenso do mar Atlántico. A brisa trae o arume do salitre, o alento do mar. O silenzo que habita no faro, nas praias e nas bateas, morre co boureo incesante das gaivotas que surcan o vento mareiro, transitan as rúas da illa e mergullan os corpos no mar.

Chega o San Froilán!

2009-09-30T17:01:00.006+02:00

E medraban as tellas do piano
que se achegaba lento ao plenilunio.
E xa se trafegaban unhas mans en outras,
nunha clarividente transparencia.
O sol naquil solpor era un ourizo
parello de min mesmo sempre envolto
no meu proprio silencio.
Dun horizonte noutro,
por riba do mundo dos tellados,
aquel piano soaba sen acougo

Vieiro de Señardade
Tomás Barros

Do 4 ó 12 de outubro, Lugo abre as súas portas a tódolos visitantes para festexar o San Froilán, unha das festas máis tradicionais do País Galego e declarada de Interese Turístico Nacional.

A súa historia nace na Idade Media, aínda que comeza a cobrar magnitude aló polo século XIX. Agora, uns 255 anos despois, o día de San Froilán e o "Domingo das Mozas" traerán consigo a tradición, a feira, a xente e as noites medievais. Non faltarán gaitas, pulpeiras, concertos e moita diversión asegurada.

Benvidos a unha das festas máis multitudinarias do chan galego, benvidos ó San Froilán!

A Guarda, museo vivo do tempo

2009-09-16T20:22:00.005+02:00

Sober ao Páramo, nunha Oímbra do Sil
e Fisterrar no Barco para sempre
baixo a Bóveda Sandiás
até ir perdendo de vista a Mezquita
na Irixoa dun Brión que nos Melide.
Eu Muxía
mentres ti Ramirás A Guarda.

Mecánica Zeleste
Estíbaliz Espinosa

A Guarda é un municipio pontevedrés que alberga un monte onde o paso evolutivo de civilizacións foi deixando a súa pegada, Santa Trega.

Este lugar foi dende o dez mil a.C. un propicio asentamento para os primeiros homínidos e posteriormente seguiu habitado durante o período Neolítico (5.000 - 2.000 a.C), pasando pola Cultura do Bronce (2.000 – 1.000 a.C.), a Cultura Castrexa e a Romanización.

Proba disto son os petróglifos, a escultura de Hércules en bronce e os vellos fogares castrexos que, xunto coa capela e os cruceiros, fan deste lugar un museo vivo da historia.

A desembocadura do río Miño exerce de fronteira natural con Portugal e dende o porto divísase unha fermosa variedade de cores, que visten e distinguen as fachadas das casas mariñeiras.

Esta vila goza tamén de praias como A Lamiña, O Muíño e Area Grande, paraxes que recenden a esa brisa mariñeira do Atlántico que a diferencia do Río Miño; non nos separa do país veciño, únenos.

Viladonga, acrópolis chairega

2009-09-08T23:58:00.004+02:00

Verbi gratia:

Santa Tegra,
O Neixón,
Borneiro,
Viladonga

Denantes de que condes,
emperadores,
xefes,
reis,
caudillos,
triparan as vellísimas
chairas da nosa Terra,
metendo lume ás xestas e á poalla,
ao melro e á cerdeira,
deixándonos a patria tolleita, esnaquizada,
sementada de Arousa a Pedrafita
dunha baza borralla, dunha brétema
enchoupando os nosos corazóns calcificados
sen azos
para o latexo
sen mans
para encetaren un anaco de queixo, unha cunca de viño,
sen forzas
para a seitura e a vendima:

fermoso como un doncel
era este mundo.
Vítor Vaqueiro

Durante os séculos II e V d.C, as rúas, foxos, murallas e construcións deste xacemento eran habitadas polos castrexos e galaico-romanos de forma duradeira.

As súas murallas conforman unha croa central e o seu privilexiado estado de conservación fai deste castro un encrave perfecto para coñecer a evolución castrexa, xa que neste asentamento acháronse importantísimas probas de grandísimo valor histórico, dende xoias como torques de ouro ou aneis, ata apeiros de traballo, broches, compases e cerámicas.

Este encrave está situado no concello lugués de Castro de Rei, ó N.E. das chairegas terras galegas e moi preto da Serra de Meira. Todo un tesouro arqueolóxico que conta cun museo que alberga toda a información e unha xenerosa cantidade de achados. A día de hoxe é un dos castros máis importantes do chan galego e unha escola da nosa máis antiga historia tardorromana.

É reconfortante pensar na cantidade de castros, construcións orixinarias e primitivas que de maior ou menor tamaño, mal ou ben conservados, radican en calquera recuncho das bretemosas terras dos bos e xenerosos.

¡Que non morra a lenda da vella acrópolis de Viladonga!

O Carro do Peirao de Redes

2009-07-28T19:19:00.002+02:00

¡Meu carriño!

¡Carriño forte e xeitoso.
meu carriño,
arrolador e mimoso
como o berce dun meniño!

Lévame, meu carro, leva,
pola meiga terra nosa
que a miña alma saudosa
lonxe dela non se afai.
¡Lévame por onde escoite
a fala doce e sentida
antre bicos deprendida
no colo de miña nai!

¡Roda polos nosos eidos!
Anque hai lama no camiño
¡é a túa terra, meu carriño,
e a terra de meus avós!
¡Non collas pra chan alleo!
¡Non me leves a Castela
que non quero nada dela
xa que arrenegou de nós!

¡Vermello, leva coidado
co carriño,
que pode caír tumbado
no goio dun tremesiño!

Canta, meu carriño, canta
a redención esquencida
o dor da Terra ferida
de traidores e ladróns.
¡A alma galega dorme,
a santa Ideia está morta
e tes de ir porta por porta
encendendo os corazóns!
Berra por vilas e aldeas,
que hai que vinga-la inxusticia
dos que teñen a Galicia
axugada cun cansil.
¡E dille ós irmáns que atopes
que nas mans dun home enteiro
o estadullo carreteiro
non lle ten medo ó fusil!

Hoxe corredoira abaixo,
mañán corredoira arriba,
mentras ti dures e eu viva
teremos un camiñar.
E cando ti xa apodrezas
e eu dé o laio derradeiro,
¡que fagan do teu chedeiro
a caixa pra me enterrar!
Ramón Cabanillas

¡Todos coa Torre!

2009-06-20T01:16:00.005+02:00

43º23´N 8º24´W
A Edmundo Fariña

¡Ouh, meiga cibdá d'a Cruña,
Cibdá d'a torre herculina,
De xeneraciós recordo
Máis fortes q' as d' hoxe en dia;
Cibdá que por'sobr' os mares
Érguel-a cabeza altíva,
Cal onte n 'as tuas murallas
O brazo de MARÍA PITA:
¿Qué tés n'ese teu recinto,
Que tés pr'os que te visitan,
Que conecerte non poden
Sin que deixarte non sintan?

[…]

N'un bote me bambeaba
D'o Orzan sobr' as ondas rizas.
¡Ay! N'ese mar tormentoso,
Que non de Tirteo n'a lira,
A estrofa enérxica é fera
D'a libertá deprendia.

Manuel Curros Enríquez

O Faro máis lonxevo non deixa de alumear as perigosas costas que, a finais do século I d.C., e baixo o dominio do emperador Traxano, xa atormentaban o transcurso dos romanos pola Flavium Brigantium, rumbo ó mediterráneo. Os seus raios de luz non morreron, para alivio dos mariñeiros de bandeiras anónimas e para consolo de tódolos galegos.

A mítica Torre do noso pai Breogán, viveu varias remodelacións, deterioros e abandono, sufreu ataques e incluso chegou a perder a súa función de faro.

Eternamente esculpida polo sopro feroz do vento atlántico, foi fonte de inspiración do romanticismo autóctono e plasmado polo trazo do coruñés Urbano Lugrís, un dos artistas máis agradecidos e polo cal sinto un gran respeto e admiración.

A Coruña reclama unha distinción á cal eu tamén me sumo, que se proclame Patrimonio da Humanidade á Torre de Hércules, símbolo histórico e lendario dos galegos. Que se protexa esta proba digna e real que tanto nos representa e identifica.

Práceme pensar que a súa presenza fora cómplice na loita da vitoriosa María Pita, unha desas mulleres que loitan pola nosa independencia.

Nos murallós d'a Cruña erguéo airosa
A frente sua diante d'o estranxeiro
Sostiña n'unha mao, taxante aceiro,
N'outra mao, á bandeira victoriosa:
Así loitóu valente e xenerosa
Corpo a corpo c'o ingrés que osóu primeiro;
Domeñar o valor d'o chan Ibeiro,
Pra mor iniquidá n'a terra nosa.
'O fin vencéo; á causa d'a xusticia
Contra á torpe invasion forza é que venza;
Trunfou o patriotismo d'a codicia:
Sépian cantos nos ven con indifrenza,
Que tamen hay mulleres en Galicia
Que loitan pol-a nosa INDEPENDENZA.
V. Lamas Carvajal

O día 27 saberase se o Faro da Humanidade acada á fin, un recoñecemento que baixo o meu punto de vista, ten máis que merecido. Estaremos atentos.

Coma fisterrán de nacemento e cascarilleiro de aluguer…
Eu tamén apoio!

Unha ollada de costas ó Alén

2009-06-17T23:25:00.006+02:00

Homenaxe ós pescos, que coma min, nacen e morren na escuma. Na fin da terra e na costa das mortes...alén das nosas vidas.

Ao socaire do Ártabro, -famoso
na neboeira xa das vellas lendas,
cando os herois do ponto proceloso
iban buscando as iñoradas sendas-,
estricado, en asexo, na brancura
do praial en que as ondas se desfán,
e alentando con bélica bravura,
acouga o varil pobo fisterrán.
A grandeza infinita frente a frente,
atrás a parda lomba da montana,
embaixo as ardentías da rompente
e o misterio a bulir na fonda entrana.
Relixioso fervor nasce no seo
desta paraxe mística que o arume
do ensono fuxir deixa cara o ceo
cal de incensario as espirás de fume.
Homes sinxelos, humildosos, fieles
na laboura das rústicas herdades;
homes humildes, pescos coma aqueles
que pescaban no lago Tiberiades.
Ecos que espallan inquedos ventos
dun cantar meigo, sonoroso e vago;
-Voan aínda os máxicos concertos
do noso Apóstolo o Señor Sant-Iago-.
E o balbordo de pedras derrubadas
mestúrase a este son: O tempro vello,
o Ara-Solis das épocas pasadas
non se contempra xa do mar no espello...
Que agora, en troques, seu cristal refrexa,
aló no cabo da devota vila,
o ábside románico da igrexa
que baixo a lus da fe coma un sol brila.
E alí, no seu altar, case sorrindo,
sin que o pavor da morte nos aterre,
¡mirade o Santo Cristo de Fisterre!

Gonzalo López Abente

O Caión salvaxe e mariñeiro

2009-06-10T01:22:00.003+02:00

Non é para a historia
a luz deste ámbito
que te condena á eternidade.

Cesáreo Sánchez

A beleza de Caión faise perceptible cando comezamos a baixar as súas ladeiras. A panorámica é impresionante; estamos ante a verdadeira porta da Costa da Morte, e polo tanto, aquí comeza a bravura do mar máis cruel.

Esta pequena península pertence ó concello da Laracha e ten ese recendo mariñeiro que coa borraxeira, perfuma de salitre o seu porto e a súa praza. Dánnos a benvida, a Igrexa de Nª Sª dos Milagres e as súas leiras de patacas e cebolas, mentres o seu porto e as xentes do mar, protagonizan a súa propia historia e lendas.

Este privilexiado lugar de luz e eternidade agocha tras de sí a acolledora Praia das Salseiras, que a máis de ser ben coñecida polos surfeiros, alberga gran cantidade de mariscos. As súas pedras tampouco resultan descoñecidas para os percebeiros do lugar.

Paraxe salvaxe e mariñeira, que nas noites de verán, e trá-la morte de Helios no horizonte das Sisargas, o recendo das súas rúas non é outro que o das sardiñas asadas.

Boa sorte ós derradeiros mariñeiros que cada xornada gañan a loita pola vida na bravía Costa da Morte.

O Maio na Devesa do Caurel

2009-05-31T23:22:00.003+02:00

DE falar, falarei coa terra.
A terra verdadeira,
a negra terra
onde prende a raíz.
A terra que se pisa.
A terra que se queima e que se crava.
Ese enorme lenzo onde o home debuxa o seu capricho.
Onde o home se perde e se revolve en sombras.
A negra terra,
ese corpo de puta vella con dentes amarelos de tabaco,
con olleiras negras de tan azuis.
De falar, só con ela falarei
e falarei coas mans,
docemente coas unllas,
coa paixón dun amante,
como falan, cando albiscan a morte, os
xabaríns feridos.
De falar, falarei coa terra.
Coa terra, con esa negra terra
que cospe, como sangue do peito, primaveras.

A negra terra
Manuel Rivas

A Cidade de Viveiro

2009-05-22T00:23:00.004+02:00

A Cris Blanco

¿Déixasme qu´aquí solo
Á as áugas lles dirixa os meus acentos,
É non vés ao meu colo
Fartarme de contentos,
É amante aproveitar estes momentos?

Desd´aquí vexo os mares
Serenos, estenderse alá no ceo;
Oio d´aquí os cantares
Da pillara fugáz, d´o merlo feo;
Pero o teu seno lindo
Non o vexo, meu bén, qu´estas durmindo.

Alborada
Nicomedes Pastor-Díaz

A Mariña non sería o mesmo sen a identidade que lle aporta a costeira cidade de Viveiro. A súa ría nace coa desembocadura do río Landro en augas cantábricas para conformar outra fermosa paraxe das Rías Altas.

A Ponte da Misericordia (S. XV) é, dende antano, a alfombra vermella da señorial Porta de Carlos V, que data de 1548 para mostrá-la historia que esta vila nobre agocha, así como para dar entrada ó casco antigo da cidade e á Praza Maior. Nesta praza fica Nicomedes Pastor-Díaz (1811-1863) cunha pluma e un papiro nas mans. Considerado por moitos, o príncipe do romanticismo hispánico. En 1891 María Cristina de Habsburgo concede á vila o título de cidade.

A parada na Praia de Covas é obrigada por entenderse como a propia Praia de Viveiro e testemuñar naufraxios como o da fragata Sta. María Magdalena e o Palomo, deixando uns cincocentos mortos. Os seus 1380 metros de areais constitúen un viveiro natural de ameixas, navallas e outras especies. A súa branca e fina area é todo un atractivo turístico nas épocas do estío.

¡Longo porvír á Cidade de Viveiro e a toda a Mariña!

O Famoso Manolo do Monteiro

2009-05-06T02:06:00.006+02:00

Terras outas e soias!
Serras longas mouras!
Eu son esta coor de soedá
Ancares soñados co lonxe!
Penas de Marco de Meio Mundo en ringuileira do
Candedo ás Moás!
Alto da Lucenza Formigueiros Montouto Pía-Páxaro
Tesos cumes do Courel! Pobos probes
Ardidos de tristura mouros de queimados!
Lor ruxindo polo val pecho!
Ucedo e ucedo!
Fontiñas outas
penedos
carrozos escuros
fragas agros soutos e devesas! Labregos e pastoras
que soio vistes
istes tesos e máis estes vales!
Aturula a curuxa e canta o cuco
Medindo o tempo quedo que se para na cor e tornándose
Contra un ven cravarse no sitio onde máis se sinte!
Serra aberta
Uxío Novoneyra, o poeta do Caurel

Os mellores solpores da serra adoecen nos escachados vidros dos fogares de Vilamor, na labrega Serra do Caurel.

As casas orfas que conforman este lugar agonizan co silenzo que albergan os seus muros. De costas ó sol e baixo a sombra das boinas que acollen os anos, os veciños da aldea perseguiron coa ollada que altera a monotonía os nosos pasos.

O mudo silenzo de Vilamor morre cando as chocas das leiteiras vacas do Monteiro comezan a resoar de camiño á cuadra, logo dun farturento pasto na serra aberta. Quen lles marca o camiño, vara en man, non é outro que Manolo do Monteiro, O Famoso. Este bo e xeneroso labrego, amosounos as casas esquecidas e os fogares doutros días. Falounos da dura partida dos máis novos ás cidades e da solitaria vida na serra.

Abréuno-las portas da súa casa coa hospitalidade marcada no sorriso para falarnos da amizade que compartía co Poeta, Uxío Novoneyra, así como da mala sorte que tivo en amores. Según él; por falta de atrevemento.

Semella que o contraditorio destino quixo que este veciño de Vilamor non coñecese o amor, pero si a lenda da súa vila. Quizáis o seu destino ficaba en Vilamor para ser parte dos labregos […] que soio vistes istes tesos e máis estes vales…, ou para dar vida ás silenciosas rúas de Vilamor.

O Famoso, como é coñecido na aldea, foi sacristán e labrego dende ben novo. Vende mel, castañas e augardente, e de seguro que non pasa desapercibido para aqueles viaxeiros que se achegan ata Vilamor.

¡Boa sorte a Manolo do Monteiro e a tódolos labregos galegos!

A Muxena de Illa Pancha, Ribadeo

2009-04-23T02:19:00.004+02:00

O meu corpo é a cicatríz
onde navegam todos os vaguios
e prenhado pola luz da tolémia
eivo os furacans
que marcam as horas dos infernos
ao som
de nubeiras trombetas.
José Alberte Corral Iglesias

Logo de atravesá-las chairegas terras de Manuel María no sendeiro da Diáspora, os fogares coloniais comezaban a darnos a benvida a Ribadeo. Esta vila cantábrica é a porta de entrada ó País Galego e comparte as enloitadas augas do Eo coa vecindade do chan Astur.

A morte do divisorio río onde se asenta esta mariñeira vila é un aluguer invernal para miles de aves migratorias, e está declarada como zona ZEPA (Zona de Especial Protección de Aves).

Na Praia das Augas Santas, máis coñecida como As Catedrais, a erosión trócase no máis sabio escultor e canteiro de lousa, e os seus arcos son asolagados a certas horas polas mareas do Sinus Kantabrorun.

O Faro da Illa Pancha é unha muxena taciturna nas noites bretemosas para os gameleiros da Mariña Oriental, e fica erguido nas cicatrizadas rochas desta illa dende o 1859. A súa luz acada as 21 millas e a súa estrutura cilíndrica é moi semellante a outros faros como A Roncadoira, Ortegal ou Touriñán.

TODOS presentíamos que a noite
preparaba algún sofisma
E o faro extraviado
daba o S-O-S
no morse
-clave Orión-
das estrelas
Eses brazos abertos da vela
son os mesmo do vento
que se despreguizou
Na man do Mar esquencidizo
os loceiros peteiran a bicada
A estrela dos cabarets
cun cigarro nos beizos
pide lume aos catro puntos cardinaes
Pola Galaxia chea de seixos
un astro vello vai co seu farol
Que dan os almanaques
para esta meia-noite?
Pero aínda non sabemos
de que banda vai chegar a meia-noite
E o faro extraviado
vai esgotar o seu stok de S-O-S

S.O.S.
Manuel Antonio

¡Que a Illa Pancha e a súa muxena de luz non esgoten o seu stok de S-O-S!

As rúas do Vello Betanzos

2009-04-14T02:03:00.003+02:00

A minha rua é longa e silenciosa como um caminho que foge
E tem casas baixas que ficam me espiando de noite
Quando a minha angústia passa olhando o alto.
A minha rua tem avenidas escuras e feias
De onde saem papéis velhos correndo com medo do vento
E gemidos de pessoas que estão eternamente à morte.
A minha rua tem gatos que não fogem e cães que nao ladram
Tem árvores grandes que tremem na noite silente
Fugindo as grandes sombras dos pés aterrados.

Rúa da Amargura
Vinicius de Moraes

O Vello Betanzos e as súas rúas lembráronme á visita que fixeramos a Mondoñedo o meu indispensable compañeiro de viaxes, Xoán S. Pazos e un servidor na procura dunha histórica capital de provincia galega. Logo de mergullar polas rúas da amargura, moi semellantes ás versadas por Vinicius de Moraes, e meditar na silenciosa agonía do portentoso patrimonio clerical e cultural de Mondoñedo, o meu agudo e observador amigo, cun espasmódico e reflexivo cariz e nun marcado ghastrapo fisterrán, (que él mesmo bautiza como Voz de Carrexo), reflexiona: "Esta siudá vivíu tempos milloris". Betanzos, tamén.

Betanzos comeza a súa gloriosa historia en 1465 cando Henrique IV, tamén coñecido como O impotente concédelle o título de cidade. A partires de 1480 pasa a formar unha das cinco antigas provincias galegas, xunto con Lugo, Santiago, Ourense e Mondoñedo, que conformaban a Xunta do Reino, e ás cales a mediados do século XVI se unirían Tui e A Coruña. A cidade vivía os seus mellores tempos.

Os ventos comezaron a cambiar e as malas colleitas, os incesantes incendios e a nova división de provincias, de sete a catro, marcarían a súa progresiva decadencia ó pasar a formar parte da provincia da Coruña. Nin tan sequera a chegada do ferrocarril a comezos do século XX devolveu a Betanzos a súa gloria.

Agora tan só queda humidade antre as antigas rúas da capital do gótico galego, murallas, igrexas, pazos e conventos, as pontes e a súa ría ártabra, que nace coa morte dos ríos Mendo e Mandeo, e forma parte da ducia que se coñece como as Rías Altas.

As marismas son o escenario natural da romería dos Caneiros en agosto e as súas antigas rúas atéiganse de transeúntes na Feira Medieval que se dá cita o segundo fin de semana de xullo.

¡Moita vida ás rúas do Vello Betanzos!

Solpor no Castelo de Santa Cruz

2009-04-07T02:27:00.003+02:00

Os cañons de ambos lados feitos brasas
Non cesan de troar en muitos dias,
Estralando na Cruña po las casas
Vidreiras, e escachando as galerias.
Os ecos se rebaten às porfias
En Santa Cruz, San Pedro, e po Ia Torre,
No monte e po lo chano,
E escorrendo nas olas o estrondo
Da guerra cunde a sóa no Occeano.
Xoán Manuel Pintos

Corría o ano 1589 cando a Armada Inglesa, baixo o mando do mariño Sir Francis Drake decide atacar a costa da Coruña, saíndo vitoriosos da férrea defensa que exercía o Castelo de San Antón. A derrota herculina provocou que a finais do século XVI o xeneral Diego das Mariñas ordeara a construción doutra fortaleza na illa de Santa Cruz e de fronte á Coruña, formando un mellorado sistema defensivo, ao cal se lle uniría unha terceira fortaleza: o castelo de San Diego, que foi derrubado no ano 1965 a pesares de ser declarado Monumento Nacional en 1949.

No século XVIII comezan a cesar os ataques, e o Castelo de Santa Cruz de Oleiros pecha as súas portas para gardar unha tregua de silenzo e baleiro abandono ata o século XIX, cando pasa a mans da familia da condesa, periodista e escritora, Emilia Pardo Bazán, que o converte en pazo de verán, con capela, xardíns e un pombal subterráneo.

En 1939 o castelo é cedido pola familia Pardo Bazán para albergar a fillos orfos da guerra nas épocas do estío. Na actualidade é a sede do Centro de Extensión Universitaria e Divulgación Ambiental de Galicia (CEIDA).

Na ribeira descansan, agora, as lixeiras gamelas da sardiña baixo o ensanguentado ceo dos solpores da Coruña.

¡Boa sorte ós veciños da feiticeira vila de Santa Cruz de Oleiros!

Lucus Augusti. A Cidade Romana

2009-04-01T00:37:00.005+02:00

Choro —acaso poda viaxar o pranto
desde a ribeira máis fonda do Miño
até a Fisterra agachada pola brétema—.
Choro cara ás nosas bufardas
de miséria tranquila encumiadas na Muralla,
cara á Catedral de adormecente susurro;
choro para as sombras invernais do Cuartel,
para os montes suavemente ondeados
que asoman timidamente
por tras da Porta de Santiago.
Lois Diéguez

Hoc hic misterium fidei firmiter profitemur

As parellas comezan a percorré-lo prácido camiño do tempo polo adarve, a meditar na constatación física e obxectiva do paso secular, a ollar dende a altitude os horizontes dos vixías, os campanarios da catedral da Virxe dos Ollos Grandes ou a capela de San Froilán, e a velar os fatigados e enloitados teitos de lousa dos fogares sen vida. O ceo de Lucus comeza a arder e a tinguir de nostalxia as históricas murallas que cercan e dividen, pero comparten e transmiten o respecto pola pegada histórica na vida que aínda habita dentro desta cidade.

Lucus Augusti nace entre os anos 26 e 12 a.C., e o seu nome alude a Lugh; deus pancéltico do cal se poden atopar mostras en moitos panteóns celtas, e ó Emperador César Augusto, quen ordeou a Paulo Fabio Máximo a construción desta cidade e da súa muralla; que data do ano 13 a.C., e que consta de dez portas e máis de dous quilómetros de lonxitude. É a muralla romana mellor conservada da Península Ibérica, e aló polo ano 2000 foi declarada Patrimonio da Humanidade pola Unesco.

Isto demostra, unha vez máis, o importantísimo patrimonio histórico que tanto nos distingue e nos custodia, aportando unha meritoria identidade ao noso país e mostrando as orixes dunha cultura, dunha fala e do legado que, coma galegos, temos a obriga de respectar, protexer e coidar.

As rúas da fortificada cidade son, na actualidade, un núcleo cheo de vida, historia e transeúntes. Longa vida á cidade de Lucus!.

Cambados: viño, mar e pazos

2009-03-25T01:25:00.013+01:00

A ti meu cambados
probe e fidalgo e soñador,
que ó cantareiro son dos pinales
e ó agarimo dos teus pazos lexendarios,
dormes deitado ó sol
a veira do mar.
Ramón Cabanillas

Esta semana adentrámonos de cheo no corazón do Salnés, no concello de Cambados. Esta fermosa vila mariñeira das Rías Baixas pontevedresas agocha o encanto do señorial Pazo de Fefiñáns, a Torre de San Saturniño e as súas mexilloeiras pedras ribeirás, ademais de ver nacer ó poeta da raza, Ramón Cabanillas, e ós escultores Francisco Asorey, Manolo Paz e Francisco Leiro.

Esta vila de pazos, a carón da desembocadura do río Umia, está catalogada como Conxunto Histórico Artístico, e a súa historia fala de invasións viquingas dende o S. IX, e ante este perigo erguéronse as murallas defensivas da Torre de San Saturniño, que agora agonizan testificando os lendarios combates da súa anterga historia.

Cambados ten un produto estrela, o Albariño, e o primeiro fin de semana do mes de agosto celébrase a festa deste autóctono blanco con Denominación de Orixe Rías Baixas, que non pode faltar na farturenta e admirada mesa galega. Así que xa sabedes, este agosto, todos a Cambados!.

¡Que nunca nos falte Cambados, nin albariño, nin o Poeta da Raza, pois “A nosa terra é nosa”!

Fonmiñá, o berce do Miño

2009-03-18T17:20:00.006+01:00

A Marina Ónega, da Pastoriza

"Frorón antíguo d'o chao gallego,
Por entre frores dános o rego
D'a sua rica fonte Miñá."
Valentín Lamas Carvajal

Nas labregas terras do concello lugués da Pastoriza, a lenda fálanos dos Xacios, seres metade persoa e metade peixe que vivían sumerxidos baixo as augas da Lagoa de Fonmiñá.

Esta paraxe comparte co Pedregal de Irimia, en Meira, o privilexio de enxendrar ao Pai Miño. Pero se algo ten de peculiar esta lagoa, son as burbullas que emerxen á superficie e que tradicionalmente se coñecen coma Os ollos do Miño. Este fenómeno xeolóxico é a surxencia cástica; as rochas calcáreas permiten que o caudal subterráneo do río atope unha saída disolvendo a rocha, e isto produce que as burbullas emerxan á superficie.

Estas terras están situadas a uns 600 metros de altitude, e nutridas por diversas fontes, manantiais e regatos para enxendraren ao Pai dos ríos que alentan as leiras do noso país.

O Miño comeza a súa andaina pola Terra Chá e remata o seu curso no Atlántico, aló polas terras do Rosal. Non cabe dúbida de que esta distinguida lagoa e o Pedregal de Irimia, constitúen o nacemento do río que nutre o chan galego.

Agora somentes queda desexar longa vida á Lagoa de Fonmiñá, e que non deixen de emerxer os Ollos do Miño no seu lonxevo berce.

A Fervenza do Toxa, Silleda

2009-03-12T17:36:00.002+01:00

O río da noite fonda
os seus cabelos destrenza,
con duro balbor que estronda
nos abisos da fervenza.

Os perdidos viaxeiros
buscan daquel río os vaos.
Andan chorando os luceiros
extraviados no caos.
Gonzalo López Abente

Os primeiros abrentes primaverais reflicten a súa luz nas augas do Toxa, en terras do Deza. Esta fermosa paraxe do concello pontevedrés de Silleda forma parte do espazo natural protexido do sistema fluvial Ulla-Deza, onde o Río Toxa, un afluente do Deza, morre nunha espectacular fervenza duns trinta metros de caída.

Nestas húmidas ladeiras conviven fauna e flora moi variada; dunha banda raposos, teixóns, curuxas das xunqueiras, falcóns, xabaríns ou gatos bravos; e, pola outra, silveiras, fentos, carballos, salgueiros, acivros e os máis fermosos loureiros. As súas augas, naturalmente, son albergue das mellores troitas, de morcegos, lontras, rás e lagartos de auga. Pero se algún exemplar se distingue dentro deste pequeno paradiso esa é a xesta. A lenda conta que se deberá facer un nó nos seus ramallos para que a vida permita ao viaxante voltar a este privilexiado lugar.

Preto desta paraxe, descansa o mosteiro beneditino de San Lourenzo de Carboeiro, que data do século X, e que se sitúa nun fermoso e admirable espazo natural destas nutridas terras da Comarca do Deza.

¡Que os viaxeiros de López Abente atopen nestas terras o seu perdido camiño!

Benvidos ó Castelo de Pambre

2009-03-05T00:54:00.003+01:00

“Creador dun tempo novo o Rio Pambre, no seu ir de prata

é un sen-lugar onde os deuses nunca teñen morto”.

Cesáreo Sánchez

Aló polo S. XIV érguese o Castelo de Pambre, de man de Don Gonzalo Ozores de Ulloa e á beira do río Pambre, no concello lugués de Palas de Rei. Este castelo foi o único supervivente das Revoltas Irmandiñas, e na actualidade é unha autentica xoia de arquitectura medieval militar do País Galego.

A historia irmandiña selou a tregua co castelo de Pambre en terras de Melide, tralo entendemento entre Sancho Sánchez de Ulloa e os sublevados.

O castelo foi tamén hospedaxe para solitarios peregrinos que cuarteaban leiras de camiño a Compostela. En 1484 pasa a mans dos Condes de Monterrei, e na actualidade é propiedade de Manuel Taboada Fernández.

A nosa viaxe polas terras da Ulloa foi curta, mais visitar este nobre fogar de granito foi todo un privilexio, pois resulta impactante ficar de fronte ao castelo máis respectado das históricas Revoltas Irmandiñas.

¡Que as portas do Castelo de Pambre fiquen por sempre abertas para a súa xente!

Déixovos cunha descripción desta fermosa paraxe:

Levántase nun polmontorio que se avanza de Sudeste a Noroeste sobr' o río Pambre. A ladeira, que mira ao Nordés, está cuberta d' arbolado, e d' erbeiras, e parece un terreno tan boo, como si poidera dar o azafrán; pero a d' outro lado presenta un paisaxe do mais hórrido e agreste que poida maxinarse. Si gustades dél formarvos algunha ideya, fegurádevos un descomunal curizo cuberto, en vez de pugas, de agudos e disformes peñascos. No fondo vese o río correndo mal a gusto por antre un leito de penas e croyos e salpicando escuma por todas partes.

Antonio López Ferreiro

A Fontem Sacra

2009-02-26T00:48:00.004+01:00

Es como un paxaro sonolento a se deslizar viaxeiro
que pousa sacode as suas asas e volve dormir na névoa fria.
De algures a névoa dorme en soidade cinguida
como a Fonte dorme no siléncio. Estou aqui chegado
co mesmo siléncio, con estrelas chegado de ningun lugar.
Cesáreo Sánchez

Os horizontes da Fonsagrada dispen os xélidos picos dos Ancares, e a bruma semella unha sedosa tea que enfeitiza ladeiras, onde as súas sagradas e curativas augas dan vida e nome ao pobo. Este elevado concello é o máis extenso do País Galego e o segundo máis grande de España. Conta cuns cinco mil veciños espallados polas aldeas desta tan nosa e fría montaña.

Erguida a 952 metros respecto ao nivel do mar, e anteriormente coñecida coma Concello de Burón, A Fonsagrada conserva o legado do camiño primitivo de Santiago a carón dos ríos Navia e Rodil, antre centos de mámoas, dolmes e asentamentos castrexos.

A boa mesa da Fonsagrada ven herdada da antiga e xeracional cociña. O Butelo é o produto máis identificativo da gastronomía desta terra, xunto con outros de gran calidade coma grelos, mel, castañas, leite, androias, patacas e chourizos. Os seus ríos ás veces agasallan ós veciños con algunha que outra troita e, tralas ladeiras, os ecos dun disparo aveciñan carnes de salvaxes corzos, coellos ou xabaríns para o bo xantar dos cazadores.

As súas hospitalarias xentes mesturan sorrisos polas rúas e tabernas, e comezan as conversas sobre a actual competitividade dos votos, o poderoso cheiro a promesas, sorrisos protocolarios e caramelos; a antroidada máis tradicional. Mentres tanto, a súa vella laboura agrogandeira e madereira, xunto cos seus ríos e sagradas augas, seguirán a traer as únicas esperanzas para o seu propio sustento.

¡Boa sorte ós veciños da Fonsagrada!

Anécdotas da Fraga

"A porta do fiadeiro
hay unha pedra i un pau
onde se sentan os mozos
a tocá-lo birimbau".
Xoaquín Lorenzo, Xocas

A Fonsagrada é un dos poucos lugares do mundo onde se segue a forxar e tocar o Birimbau ou trompa, un instrumento que puido aparecer neste concello polo transcurso de viaxantes do Camiño de Santiago, e que agora só manteñen vivo Emilio “O Pando” e César Fernández.

Pantallas, Cigarróns e Peliqueiros

2009-02-19T02:19:00.003+01:00

son máscaras de entroido
que esconden o gume das súas follas
nun estoupido de lámpadas amarelas.
Unha acacia ou mimosa nun entroido, hai anos,
partiume a lingua en dous.
Marilar Aleixandre

En Verín, na terra das mellores augas minerais, e baixo o histórico dominio do Castelo de Monterrei, os máis cativos tamén cargan coa longa e xeracional herdanza do entroido.

As pantallas de Xinzo da Limia, os cigarróns de Verín e os peliqueiros de Laza, conforman e dan vida ao triángulo máxico do Entroido da nosa terra. O Entroido nestes lugares vívese coa ledicia que deixan os derradeiros raios deste inverno, co recendo a laconadas e filloas, coa saída da Morena de Laza e as súas “adestradas” formigas. Na Limia, a pataca é a estrela dos cocidos, e os viños de Monterrei nada teñen que envidiarlle ás súas inmellorábeis augas, nas tabernas.

Agora é o turno de Xinzo, Verín e Laza, onde o Entroido máis auténtico agocha tralas máscaras as singulares xentes que fan posíble cada ano que en pequenos lugares coma Laza non caia no esquecemento a súa máis antiga e sonada festa.

Por moitos Entroidos en Xinzo, Verín e Laza!.

Combarro e os Cabazos da Beiramar

2009-02-12T20:53:00.003+01:00

Se ve o mar bravo,
se ve o mar quedo,
de Ons e de Tambo
as illas ao lejos.

Se ven Portonovo
e, junto San Xenxo,
Marín e Combarro,
Lourido e Campelo.

Sarmiento
Baixo o pseudónimo de Marcos da Portela

En Combarro, no municipio pontevedrés de Poio, os cabazos ou palleiras ollan a ría dende a ribeira e cargan ás costas coa lenda histórica do traballo do mar e da terra.

Vila enxebre de cruceiros e casas de graníto cun pasado agrícola e mariñeiro. Rúas estreitas e humildes casas balconadas que fican na beira mesma da ría, aproveitando dende antano a fertilidade e riqueza que aportan as labores do campo e do mar. As mariscadoras son as sombras dos amenceres e os seus trebellos mistúranse entre terra mesta e area húmida.

Nos cabazos do mar sécase peixe e gárdase millo, namentres as súas cruces son posadeiros de inquedantes gaivotas.

"O hórreo galego non é simplemente un graneiro, como é o asturián; é unha hucha sagra que garda o pan de todo o ano”.

Castelao, As cruces de pedra na Galiza.

Que os antergos e ensalitrados hórreos ou palleiras de Combarro garden coma hucha sagra o pan de todo ano…, ou tan sequera o recordo por sempre da súa tan leal como vella tarefa.

O Fogar dos Moscosos de Altamira, Vimianzo

2009-02-05T01:40:00.004+01:00

Bravo país
Val de Soneira,
duro fogar senlleiro,
terra e ceo nun puño,
ventre xobreiro,
non é a luz do amencer
a que como vidrieiro
fecunda a flor.
Son as cálidas veas do teu solpor.
Gonzalo López Abente

O Val da Soneira ergueu coas pedras do seu ventre o fogar dos Moscosos de Altamira, atalaia onde o horizonte se perde de vista cos solpores ensanguentados dos confíns da terra.

Esta fortaleza foi erixida no século XIII coma soberana dominante das terras da comarca da Soneira baixo mandato dos Mariño de Lobeira.

Entrámbolos anos 1425-1429 pasa a mans de Lope Sánchez de Moscoso, I Conde de Altamira, quen aló polo ano 1467 escoitou os berros da loita noutro capítulo das nosas históricas Revoltas Irmandiñas.

O castelo resulta derrubado trala batalla e rexurde das súas cinzas por mandato de Alonso de Fonseca II, Arzobispo de Compostela, quen ordena a súa reconstrución.

En 1870 pasa a mans de Ramón Martelo, e de aí ven que a este castelo tamén se lle coñeza popularmente como as Torres de Martelo.

O castelo de Vimianzo é un dos mellor conservados do País Galego e, a día de hoxe a xusta historia engalanou este fogar de nobres e feudos para albergar artesáns do liño, oleiros, palilladoras e cesteiros.

Que os muros de pedra non volvan a ser derrubados, máis ben que sigan a mostrarnos a súa e tan nosa historia, dende o ventre do Val da Soneira.

Anécdotas da Fraga

O primeiro fin de semana de cada xullo rememórase a loita contra o poder abusivo dos señoríos feudais e a batalla pola dignidade histórica no Castelo de Vimianzo. O tan sonado Asalto ao Castelo. Esta festa ten como obxectivo integrar a todo aquel que o desexe para formar parte desta batalla.