Os ergueitos secadoiros de Redes

"Os berros dos mazaricos
rachan as sedas do mar
no carro das mouras nubens
ven do sur o temporal.
Nas barras e nos peiraos
rompen as foulas cristadas
de lostregos azuados
das estrelas afogadas.
Púxose o ceo de loito
pol-os que van afogar.
As centellas como trallas
baten no lombo do mar".
Luis Amado Carballo. Proel

Os secadoiros na praia de Area Morta

As gaivotas pousan á tardiña nos rexos e ergueitos secadoiros de Redes, alí onde as augas escorregan ata deixar núa a area que peneiran os mazaricos. As vellas gameliñas retornan ó peirao, refuxio de vellos lobos de mar, coma cada xornada. Outras moitas, sen embargo, arriban ata as escaleiras dos seus propios fogares. Aquí, onde as redes son o pasado, o presente e o futuro. 

As balconadas e vidreiras van acendendo as súas luces de vagar, namentres as gaivotas asedian e arrodean as pequenas embarcacións, repletas ás veces de sardiñas e outros moitos peixes que arrincan do mar da Ría de Ares e Betanzos. Os veciños comezan a recollerse, e dan os últimos paseos por antr’a media ducia de rúas que acolle a pequena vila de Redes. A pouca actividade que aínda se albisca atópase na pequena praciña do peirao, onde os mariñeiros arrastran as súas lixeiras gamelas ata o varadoiro. Algúns, os máis cangados de traballo, empregan pequenos carros de ribeira para axudárense a mover as tan coloridas como precisas barquiñas. Os antepasados destes vellos mariñeiros penduraban ó sol as salitrosas e traballadas redes do xeito. Os secadoiros, cravados directamente no fondo mariño, seguen ergueitos coma antano, ollando de fite os rexos e coloridos lares mariñeiros, abertos, coma sempre, ó mar da súa costa. No verán, os veciños de Redes reúnense na Festa da Cabria para lembraren e tratar de transmitir ás novas xeracións a importancia das vellas costumes mariñeiras herdadas dos seus antergos. 

Como é habitual nos pequenos peiraos pesqueiros, as actividades agrícolas tamén supoñen un complemento para a subsistencia. Os pequenos hórreos que emerxen d’antre as casas, a carón da ribeira, fálannos do necesario equilibrio entre a terra e o mar. A bo seguro que houbo tempos nos que estas cabaceiras ollaron abondosas colleitas de millo e patacas; e sen dúbida que, dende sempre, os fogares de Redes contaron cunha boa despensa de salgadura de sardiñas e outras moitas capturas do mar. Co paso dos anos, as costumes pouco mudaron neste pequeno remanso de paz e salitre, inmerso no corazón da Ferrolterra. 

Os fogares e os secadoiros do peirao de Redes

Hai pouco, a rodaxe dunha coñecida serie de televisión levou a Redes a un recoñecemento que nunca antes colleitara. Nos últimos tempos, son moitos os curiosos que se adentran neste pequeno peirao e se mesturan co seu arume. A veciñanza semella xa acostumada a esta repentina sona, e nin tan sequera esta é quen de rachar a paz e tranquilidade destas vidas humildes e traballadoras. Os mozos da vila seguen a usar as limpas augas do peirao para bañárense durante a época estival. As súas nais vixían dende a cociña, namentres os máis novos brincan dende o alto das escaleiras que se afunden no mar, ó pé dos secadoiros onde pousan as gaivotas. Os poucos visitantes prefiren o sosego e fermosura das moitas praias da contorna. Dende Area Morta, os paseantes contemplan pasmados o reflexo das múltiples cores desta pequena vila perdida no tempo. Son os vellos fogares mariñeiros que emerxen das sosegadas augas de Redes.

Os Peares, terra de ningures entre o Miño e o Sil

"Adiós, noites quentes de mayo e d'abril,
adiós, oreliñas pobradas de frores,
de cantos, de cheiros, de gratos remores,
que abrazan garridas ô Miñó y-ô Sil.
Ruinosos castelos d'antigas lembranzas,
pinares sombrisos, debesas sin fin,
recordos subrimes de vellas usanzas,
romaxes alegres, cantares e danzas...
Adiós, que só bágoas me quedan á min".
Amador Montenegro. Muxenas 

Ponte sobre o Río Búbal en Os Peares, onde se funde co Sil e o Miño

Conta o refraneiro que o vello río Miño leva a sona, namentres o Sil leva a auga. Estes dous ríos da terra son os meirandes cursos fluviais da vertente atlántica galega, e os dous máis extensos e caudalosos do País. Tras eles deixan centos e centos de quilómetros, recollendo os pequenos e abondosos caudais doutros moitos afluentes. O Miño nútrese da auga que xurde das entrañas mesmas da Terra Chá, inmensa chaira que actúa coma unha xigantesca conca, onde antano existiu un gran conxunto de lagoas; humidade pura que semella transpirar da terra. O Sil, pola súa banda, nútrese da fría e cristalina auga que baixa por antr’as montañas. O Sil é o río máis caudaloso de Galicia, en parte porque bebe directamente a auga da montaña lucense; dos fríos e mudos Ancares, e do solitario e virxe Caurel. Ámbolos dous grandes ríos galegos acadan os xigantescos e esgrevios macizos que separan as provincias de Lugo e Ourense. 

Co incesante avance da auga, foron rabuñando as rochas das ladeiras, ata formaren a impoñente e marabillosa Ribeira Sacra. Finalmente, o Miño e o Sil fúndense nunha eterna aperta baixo a sombra das impoñentes pontes de Os Peares; un dos encraves máis máxicos, suxestivos e simbólicos do chan galego. Esta singular e fermosa aldea non pode ser comparada con ningún outro lugar do país. Dende as intricadas ladeiras dos Peares, a Terra contempla asombrada a lendaria unión das dúas arterias vitais da Patria. Aquí, o caudaloso Sil deixa o relevo do seu curso ó Pai Miño, que levará cada pinga necesaria ata a derradeira fronteira do sur, ata os mesmos pés de Santa Trega. 

Os romanos foron os primeiros que cravaron as súas olladas nestes fértiles e maxestosos vales. O motivo non foi outro que o maior tesouro que aínda agocha a Ribeira do Sil; mencía sacro de césares e emperadores, os caldos máis prezados e afroitados da Gallaecia romanizada. Foron eles os primeiros en traballaren estas faldras, conformando longas e rexas bancadas, coñecidas como socalcos. Estas seguen a presentarse ante nós seguindo o sinuoso curso dos dous grandes ríos. Co paso dos séculos, a arte e laboura de cultivar as vides pasou a mans dos monxes. Os seus mosteiros aínda se albiscan por antr’as fragas, ó longo e ancho da Ribeira Sacra. As comunidades de Santa Cristina e Santo Estevo de Ribas de Sil mantiveron vivas as vellas labouras vitivinícolas de antano, e deron nome a esta comarca e a este viño de césares. 

A importancia de Os Peares, e a súa estratéxica ubicación, fan que sexa unha vila de ninguén. As rexas e penduradas vivendas repártense entre catro parroquias –Pombeiro, Viñoás, Oleiros e Os Peares-, que pertencen a outros tantos concellos distintos –Pantón, Carballedo, A Peroxa e Nogueira de Ramuín-. Por se isto fora pouco, dous deles pertencen á provincia de Lugo, e os outros dous á de Ourense. Os Peares é unha vítima das divisións artificiais que impón o mundo moderno e a burocracia, unha vila en constante litixio. Mais o que antano fora unha plácida terra de mosteiros e socalcos, hoxe en día segue a ser un punto estratéxico no corazón mesmo destas terras sagradas. Pouco a pouco, Os Peares foi quedando baixo a sombra das pontes que nos falan da historia recente deste cruce de camiños. A primeira ponte foi construída pola escola de Eiffel, a comezos do século pasado. A partires de aí, o progreso traería un encoro e un xigantesco viaduto polo que atravesa unha autoestrada. Mais todo isto non foi quen de ferir a beleza e o encanto que aínda conserva esta aldea fronteiriza. 

A vida transcorre en paz, como as augas do Miño. O constante trasfego de vehículos non é quen de rachar a tranquilidade e sosego desta porta da Ribeira Sacra. Os fogares ollan silandeiros o eterno rebulir das augas dende as amplas e transparentes galerías, abertas á aperta onde se mesturan o Miño e o Sil. Os veciños seguen a traballar arreo os socalcos onde medran as vides, as froiteiras e as hortas; e a probar sorte na procura das troitas dun dos mellores encraves de pesca fluvial de Galicia. Os viñedos comparten a auga cos centenarios carballos e castiñeiros, e con multitude de árbores hidrófilas que acompañan o curso dos ríos. 

A auga brinca antr’os penedos no val dos Peares. Semella que estes lendarios ríos avanzan a carón dos vellos e novos camiños que atravesan este encrave crucial do interior galego. A mestura de vieiros, auga, e sangue mencía, fan desta aldea un recuncho máxico e singular; ese lugar sacro onde se alcontran, á fin, os dous vellos ríos irmáns.

"Relocen como diamantes

as miñas pingas de orballo,

nas folliñas do carballo

e nos lirios do xardín;

e son toda craridade

e levo a min a saúde

e estou chea de virtude

contra todo mal ruín.

E che traio, Rei-Meniño

a limpa agua galega

que humilde cantando rega

os eidos do noso chan".

Ramón Cabanillas. Poesías ventureiras

A Ponte de Brandomil e as brétemas do Xallas

"E cando o fillo dos celtas,
No tempo que está por vir,
Pensativo camiñante,
Pase quezáis por aquí;
Cando no tempo en que gia,
Se vexa a luna lucir,
Dirá ó verte desde longe:
O valente Brandomil,
Saído da gentil e boa raza
Dos celtas, repousa alí.
San Pedro de Brandomil,
Na probe terra de Xallas,
Canto hai que non te vin!"
Eduardo Pondal. Queixumes dos pinos

Amence de vagar nas bretemosas Terras do Xallas, fogar de antigos heroes celtas e de lendarias batallas cantadas polo noso Bardo, Eduardo Pondal. Achegámonos ata estas longas chairas e sinuosos vales, auténtico confín dos verdes castros, e de dolmes ancestrais. Ficamos no corazón do interior da Costa da Morte, en terra de pastos e vacas, e infindas leiradas de millo. O Xallas constitúe unha arteria vital para garantir a riqueza e prosperidade nos campos. As aldeas están repletas de maquinaria agrícola, e as verdes e extensas pradarías vense interrompidas a cotío polas innumerables explotacións gandeiras. I é que a terra segue a ser, coma dende tempos inmemoriais, a base e o sustento dos habitantes das aldeas do Xallas. 

O Encoro da Fervenza, preto da ponte de Brandomil

O Río Xallas nace no termo municipal de Santa Comba, froito da unión de multitude de pequenos regatos. O seu curso esténdese ó longo de sesenta e cinco quilómetros, recollendo a auga de varios afluentes, ata a súa espectacular desembocadura na Fervenza do Ézaro, ós pés do sacro Monte Pindo. Ó seu paso vai fertilizando unha extensión de máis de cincocentos quilómetros cadrados; son as Terras do Xallas. Trátase dun territorio onde se cruzaron multitude de vieiros ó longo da historia. Sobre as súas plácidas augas, en Ponteolveiroa, pasa o Camiño de Fisterra, que aínda é percorrido por milleiros de peregrinos na procura da Fin do Mundo. Mais foron os romanos os primeiros que de verdade aproveitaron, por vez primeira, as posibilidades destas terras afastadas. A antiga Vía XX, per loca maritima, atravesaba o Xallas pola garrida e lendaria Ponte de Brandomil. 

Esta portentosa ponte recibe o seu nome do lugar onde fica dende antano. A importancia desta parada nas antigas rutas obrigou, xa ós romanos, a erixiren unha ponte arredor da cal medrou a poboación de Claudionerium. Durante a época sueva, parece ser que pasou a chamarse Grandimirum, de onde deriva o nome actual, Brandomil. O Bardo debeu atravesar a cotío esta rexa e impoñente ponte; e a bo seguro que dende o alto, contemplando a eterna peregrinaxe das augas do Xallas, debeu recrear antigas epopeias que logo el mesmo cantaría. Preto de alí, no antergo dolmen da Arca da Piosa, imaxinou descansando eternamente os restos do lendario heroe celta Brandomil: “Arca antiga da Piosa... / debaixo das tuas antes / está o valente Brandomil”. Mais a importancia de Brandomil estendeuse ata o final da Idade Media. De feito, a ponte que hoxe se conserva semella que foi edificada ben entrado o século XVI, aínda que pode que sobre unhas bases romanas. Contemplamos os catro singulares arcos, todos eles diferentes, namentres baixo os nosos pes renxe a xeada herba da fría mañá. 

O sol érguese lentamente sobre os outeiros, e vai esvaecendo a branca xeada que cobre as pradarías e a empedrada superficie da anterga e ruda ponte. As árbores estenden as súas raigames ata o leito do río, esparexendo sobre el as súas sementes, perpetuando o ciclo eterno e vital da natureza. 

Unha das principais características do vello e sinuoso Xallas é que ten que salvar un gran desnivel, polo que o seu abondoso caudal e a súa forza foron obxecto da cobiza e da necesidade que impón o progreso. Nas últimas décadas foron erixidas ata seis centrais hidroeléctricas, a máis ferinte das cales foi a que cortou o agónico final da Fervenza do Xallas, onde este caudaloso río se despide ante a impoñente silueta do Promontorio Nerio. Nembargantes, a máis grande e a que máis terras asolagou, foi o ironicamente chamado Encoro da Fervenza. Foi construído aló polos anos sesenta, co fin de surtir de auga potable a toda a contorna da Costa da Morte. 

O Xallas esperta baixo un manto de fría néboa. O Bardo xa non atravesa a Ponte de Brandomil cantando as nobres virtudes deste fogar de bos e xenerosos. A historia e o tempo seguen o seu curso, como a mesma auga que tanto inspirou ó vello Pondal. Mais os feros corvos do Xallas semella que agoiran aínda novas epopeias por se escribir.